Poważnym i złożonym problemem w walce z rakiem jest nierówność widoczna zarówno w krajach, jak i pomiędzy nimi. Głównie dotyczy to takich obszarów jak zachorowalność na raka, badania przesiewowe, wskaźniki przeżycia, dostęp do diagnozy i leczenia oraz piętno i dyskryminacja doświadczane przez pacjentów i osoby, które przeżyły chorobę.
Jednym z głównych postulatów europejskiego planu walki z rakiem (Europe’s Beating Cancer Plan) jest, by szanse chorego na przeżycie i dobre funkcjonowanie nie zależały od miejsca zamieszkania w Unii Europejskiej – wszyscy obywatele mają takie samo prawo do leczenia i opieki. EBCP jest kluczowym dla Europy projektem walki z nowotworami na lata 2020–2030. Jednym z filarów projektowanych działań ma być profilaktyka. Pozostałe obszary koncentrują się na wczesnej diagnostyce, leczeniu oraz opiece nad osobami chorymi, również tymi, które pokonały raka. Jednak razem z postępem, lepszą profilaktyką i innowacjami w leczeniu rosną dysproporcje w dostępie do osiągnięć medycyny. Jakie zatem identyfikuje się czynniki wpływające na nierówności między krajami europejskimi?
Polityka zdrowotna poszczególnych państw
Do tej pory reakcja na problem nowotworów koncentrowała się głównie na leczeniu. Chociaż można zapobiec nawet 40 procentom zachorowań, średnio tylko 3 proc. budżetów w całej Unii Europejskiej przeznacza się na ochronę zdrowia – mimo że wypróbowane i przetestowane środki zapobiegawcze są dobrze znane. Narzędzia te obejmują interwencje medyczne, takie jak np. szczepienia, wybór stylu życia (zdrowa dieta, aktywność fizyczna, unikanie palenia tytoniu lub spożywania alkoholu) oraz ograniczanie czynników ryzyka środowiskowego, czyli zanieczyszczenia powietrza i wody lub narażenie na rakotwórcze chemikalia.
Europejski cancer plan zakłada, że powstaną projekty ulepszające zarządzanie profilaktyką pierwotną (I fazy – zapobieganie chorobom poprzez kontrolowanie czynników ryzyka) na poziomie osobistym i organizacyjnym. Tu nadal potrzebne są dalsze badania nad określeniem najbardziej skutecznych środków. Ponadto badania przesiewowe i wczesna diagnoza mogą znacznie zwiększyć szansę na lepsze wyniki zdrowotne, a także zmniejszyć liczbę niepotrzebnych zabiegów i terapii. Jednak zbyt często nowotwory są wykrywane dopiero na zaawansowanym etapie.
Zarządzanie wiedzą
Wiele czynników zwiększających ryzyko zachorowania na raka nie jest w pełni zrozumiałych, ani nie są uwzględniane ze względu na brak naukowych dowodów na związek przyczynowy z powstawaniem nowotworów. Choroba jest złożona i wielopłaszczyznowa, a wiedza na temat roli czynników środowiskowych, takich jak zanieczyszczenie, promieniowanie, zmiana klimatu lub chorób zakaźnych, jest niewystarczająca. Potrzebne są dalsze badania w celu wypełnienia luk w wiedzy na ten temat.
Istnieje ogromny potencjał w zwiększonym łączeniu i udostępnianiu danych zebranych z doświadczeń klinicznych i badań. Medycyna spersonalizowana, rejestry danych, genomika i sztuczna inteligencja to obszary o rosnącym wpływie na opiekę nad chorymi na raka. Szybki rozwój innowacyjnych technologii może prowadzić do odkryć nowych sposobów zapobiegania, diagnozowania i leczenia nowotworów. Ale te nowe narzędzia stwarzają również wyzwania w zakresie implementacji i odpowiedniego przenoszenia do praktyki w systemach opieki zdrowotnej oraz do codziennych rutynowych procedur medycznych. Ponadto złożoność gromadzenia, udostępniania i interpretowania danych epidemiologicznych i klinicznych dotyczących raka stanowi kolejną przeszkodę w czerpaniu korzyści z gromadzenia dużych zbiorów danych. Nadal istnieją obawy związane z prywatnością i istotne bariery, które należy rozwiązać, a dotyczą one wymiany danych między krajami UE na potrzeby badań i spersonalizowanej opieki.
Nierówny dostęp do środków zapobiegawczych, leczenia i opieki
W niektórych regionach Unii pacjenci mają ograniczony dostęp do usług onkologicznych, w tym profilaktyki, leczenia i opieki. Według postulatów nowego cancer planu, w systemach opieki zdrowotnej należy przyjąć podejście bardziej skoncentrowane na pacjencie, aby zapewnić dostęp do optymalnego leczenia wszystkim chorym jak najbliżej ich domów.
W przypadku wielu terapii koszty leczenia są wysokie, a czasami analiza ogólnych skutków społecznych i ekonomicznych takich terapii jest ograniczona. Chociaż innowacyjne rozwiązania dają nadzieję, wysoka cena nowych metod leczenia stawia dalsze wymagania w stosunku opieki zdrowotnej w różnych systemach społecznych. Innowacje mogą zwiększyć nierówności w dostępie do najlepszych metod leczenia a nowe terapie są coraz szybciej zastępowane jeszcze aktualniejszymi odkryciami. Ponadto w ostatnim czasie znacznie wzrosły niedobory leków przeciwnowotworowych, co może mieć katastrofalne skutki dla pacjentów.
Nieodpowiednie modele opieki zdrowotnej
Nasze systemy opieki zdrowotnej były pierwotnie zaprojektowane do leczenia krótkotrwałych, ostrych chorób zakaźnych. Biorąc pod uwagę ogólne starzenie się populacji, rosnące obciążenie chorobami niezakaźnymi oraz pojawiające się i zmieniające się czynniki środowiskowe, rak będzie nadal napędzał rosnące zapotrzebowanie na opiekę zdrowotną i związane z nią koszty. Cierpi na tym koncentracja na pacjencie i ciągłość opieki.
Aby być skutecznym i zorientowanym na pacjenta, potrzebna jest wzmożona współpraca i praca zespołowa w sektorze zdrowia z innymi sektorami. Pracownicy służby zdrowia, np. radiolodzy, chirurdzy, onkolodzy, personel pielęgniarski, fizycy medyczni i naukowcy nadal zbyt dużo pracują w oddzielnych sektorach, w których współpraca lub komunikacja między nimi jest niewystarczająca.
Oczywiste jest również, że pilnie potrzebny jest większy nacisk na profilaktykę i należy wzmocnić odpowiednie umiejętności pracowników służby zdrowia. W niektórych krajach istnieje również potrzeba bardziej holistycznego podejścia do szkolenia pracowników służby zdrowia, obejmująca także personel spoza służby zdrowia i opiekunów nieformalnych. Dotyczy to też na przykład opieki paliatywnej i leczenia bólu. Należy opracować bardziej skoordynowane i holistyczne podejście skoncentrowane na pacjencie, które pozwoli przezwyciężyć istniejące luki między sektorami zdrowia oraz połączy szpital z podstawową opieką zdrowotną i społecznymi usługami społecznymi pomagającymi pacjentom w poruszaniu się w tej trudnej rzeczywistości. Ponadto w wielu państwach członkowskich widoczne są ogólne braki i rozbieżności w zakresie wyszkolenia pracowników służby zdrowia (w tym specjalistów onkologów) i należy się nimi zająć.
Pacjenci i osoby, które przeżyły, doświadczają stygmatyzacji i dyskryminacji
Chorzy na raka mogą spotkać się ze zjawiskiem, jakie można określić „podwójnym wyrokiem”. Oprócz cierpienia spowodowanego chorobą mogą być stygmatyzowani i doświadczać pewnego rodzaju dyskryminacji. Stale rosnąca liczba osób, które przeżyły raka, napotyka na przeszkody podczas ubiegania się o pracę, kredyt bankowy czy polisę ubezpieczeniową. Nasze społeczeństwa po prostu nie zapewniają chorym na raka i osobom, które pokonały chorobę, wsparcia psychospołecznego, którego potrzebują w całym procesie zdrowienia i poza nim.
żródło: Komisja Europejska
