O znaczeniu własności intelektualnej dla gospodarki i nauki z okazji Światowego Dnia Własności Intelektualnej pisze prof. Rafał Sikorski z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Począwszy od 2000 roku, 26 kwietnia obchodzimy Światowy Dzień Własności Intelektualnej. Warto się w tym dniu zastanowić, jakie znaczenie w polskiej gospodarce powinna odgrywać własność intelektualna, jak powinny wyglądać regulacje dotyczące jej ochrony, wreszcie jak powinny funkcjonować instytucje odpowiedzialne za ochronę dóbr niematerialnych.
Powszechnie przyjmuje się, że system ochrony własności intelektualnej powinien być zrównoważony. Z jednej strony powinien chronić twórców i wynalazców oraz przedsiębiorców inwestujących w rozwój nowych technologii, zapewniając im godziwe wynagrodzenie, z drugiej powinien również uwzględniać interes użytkowników oraz interes społeczny w dostępie do dóbr własności intelektualnej. Taki zrównoważony i skutecznie funkcjonujący system ochrony własności intelektualnej ma zachęcać do inwestowania w działalność innowacyjną i ma przyciągać przedsiębiorców, także zagranicznych, do inwestowania w rozwój polskiej gospodarki.
Wielkim wyzwaniem obecnie jest rozwój sztucznej inteligencji. Jest to także wyzwanie dla własności intelektualnej. Sztuczna inteligencja wpływa na sposób w jaki powstają nowe utwory i wynalazki. Powstaje pytanie, jak takie utwory i wynalazki chronić. Z kolei w procesach uczenia maszynowego wykorzystuje się ogromne ilości danych. Bardzo często wykorzystuje się tu utwory chronione w prawie autorskim. Czy takie korzystanie powinno być odpłatne? W jaki sposób należałoby pobierać środki za wykorzystanie chronionych treści i w jaki sposób przekazywać to wynagrodzenie uprawnionym? Sztuczna inteligencja zmienia także sposób w jaki wyszukujemy informacje potrzebne do oceny wynalazków oraz sposób w jaki sporządza się dokumentację patentową.
Dzisiaj nikt nie może mieć wątpliwości, że o znaczeniu gospodarki danego państwa przesądza w dużej mierze silna pozycja na rynkach technologii. Największe i najbardziej znaczące gospodarki na świecie eksportują dziś nie tylko dobra materialne, surowce czy usługi, ale eksportują również, i to w znacznym stopniu, dobra własności intelektualnej. Własność intelektualne stanowi zatem o przewadze konkurencyjnej gospodarek wielu państw, a jej skuteczna ochrona i komercjalizacja jest kluczowa dla ich rozwoju Własność intelektualna nie jest tylko domeną wielkich międzynarodowych korporacji. Dla małych i średnich przedsiębiorców, skuteczna ochrona własności intelektualnej jest również niezbędna, by mogli oni pozyskiwać finansowanie potrzebne dla swego rozwoju oraz by mogli konkurować na rynku. Z kolei dla twórców i wynalazców, skuteczna ochrona własności intelektualnej, jest często podstawowym źródłem utrzymania..
Tradycyjnie najbardziej innowacyjne gospodarki na świecie, takie jak gospodarka Stanów Zjednoczonych, Szwajcarii, Japonii, Korei Południowej, Singapuru czy państw skandynawskich, zapewniają ochronę własności intelektualnej na wysokim poziomie. Oprócz stabilnego prawodawstwa, państwa te mają silne instytucje – sprawnie działające sądy rozstrzygające spory w przewidywalnych terminach oraz skutecznie i szybko działające urzędy patentowe. W takich państwach inwestuje się w system edukacji oraz przeznacza znaczne środki na badania i rozwój. W ostatniej dekadzie do państw doceniających znaczenie ochrony własności intelektualnej dołączyły Chiny. Dzisiaj przedsiębiorcy chińscy zgłaszają najwięcej wynalazków w celu uzyskania ochrony patentowej.
Analizując dane publikowane przez Światową Organizację Własności Intelektualnej widać wyraźnie, że dzisiaj bardzo wiele inwestuje się w innowacyjność w obszarze sztucznej inteligencji, odnawialnych źródeł energii, pojazdów elektrycznych, technologii umożliwiających komunikację bezprzewodową czy technologie cyfrowe i branżę elektroniczną. Liczba zgłoszeń patentowych wskazuje, że szeroko rozumiana branża medyczna i przemysł farmaceutyczny również rozwijają się dynamicznie, w dużej mierze w oparciu o skuteczną ochronę swej własności intelektualnej..
Rola własności intelektualnej właśnie w branży farmaceutycznej – zwłaszcza rola ochrony patentowej – jest nie do przecenienia. Wielkość nakładów na badania i rozwój produktu jest tu szczególnie wysoka. Opracowanie nowego leku trwa zwykle od 10 do 12 lat. Wiele projektów związanych z opracowaniem nowych leków kończy się jednak fiaskiem, a te które kończą się skutecznym przeprowadzeniem badań klinicznych i uzyskaniem pozwolenia na dopuszczenie leku do obrotu wymagają nakładów na poziomie setek milionów, a często nawet ponad miliarda, Euro.
Innowacyjność w farmacji ma charakter wieloetapowy i obejmuje nie tylko opracowanie nowych cząsteczek, lecz także tzw. innowacyjność następczą, polegającą na dalszych badaniach nad znanymi substancjami. Badania te mogą prowadzić do odkrycia nowych zastosowań terapeutycznych, form, sposobów lub dróg podawania leków, odpowiadających na niezaspokojone potrzeby pacjentów lub zwiększających skuteczność terapii. Jeśli efekty tej działalności są nowe i nieoczywiste, mogą – podobnie jak inne wynalazki – korzystać z ochrony patentowej.
Wynalazki wynikające z innowacyjności następczej podlegają tym samym, jednolitym kryteriom patentowym co wszystkie inne rozwiązania, tj. muszą spełniać wymogi nowości, poziomu wynalazczego i przemysłowej stosowalności, przy czym nie mogą prowadzić do przedłużenia ochrony samej cząsteczki. Uzyskiwanie dla nich ochrony patentowej stanowi zachętę do dalszych inwestycji i pozwala na lepsze wykorzystanie wcześniejszych nakładów badawczo‑rozwojowych, potwierdzając istnienie silnej konkurencji dynamicznej opartej na innowacjach.
Dostrzeżenie znaczenia własności intelektualnej powoduje zwykle zwiększenie nakładów na badania. W konsekwencji wpływa to na rozwój instytucji badawczych i uniwersytetów oraz podniesienie poziomu kadry naukowej. Z kolei lepsza kadra, to większe szanse na współpracę świata biznesu i nauki. Polska gospodarka, jeśli chce być w elicie światowej, musi stworzyć warunki, które będą przyjazne dla budowania kapitału intelektualnego.
