Liczba bezpłatnych świadczeń zdrowotnych dla dzieci i młodzieży zwiększa się, ale pozostają nierozwiązane problemy m.in. w obszarze zdrowia psychicznego. Pomimo dekad pracy nad relacjami w placówkach medycznych, wciąż zdarza się, że rodzice nie mogą pozostać z chorym dzieckiem, a mały pacjent jest siłą przytrzymywany podczas procedur terapeutycznych. Coraz częściej o pomoc w sytuacji związanej z leczeniem apelują sami niepełnoletni pacjenci.
Dzieci i młodzieży mają zapewnioną szczególną opiekę w polskim systemie ochrony zdrowia. Za zwiększaniem zakresu bezpłatnych świadczeń dla osób poniżej 18 r. ż. jednak niekoniecznie idzie realna dostępność. Część pacjentów musi sporo czasu czekać na świadczenia. Taka sytuacja jest m.in. w placówkach zdrowia psychicznego. Sejmowa komisja ds. dzieci i młodzieży wysłuchała szczegółowych informacji na temat tego, jak w praktyce dzieci otaczane są opieką zdrowotną.
Na początku posiedzenia Anna Baumann-Popczyk, dyrektor Departamentu Zdrowia Publicznego w MZ przypomniała, co przysługuje niepełnoletnim osobom w ramach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych, niezależnie od tego, czy ich opiekunowie prawni posiadają ubezpieczenie zdrowotne – “Dzieci w Polsce są objęte szczególną ochroną prawną. Przepis artykułu 68 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że władze publiczne są zobowiązane do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, kobietom ciężarnym, osobom niepełnosprawnym i osobom w podeszłym wieku”. Przedstawicielka resortu zdrowia podsumowała liczbę i koszty świadczeń udzielonych osobom niepełnoletnim. W 2024 roku świadczenia udzielane dzieciom i młodzieży w ramach POZ kosztowały ponad 2,6 mld zł. W każdym miesiącu z wizyt w POZ skorzystało średnio ponad 7 mln małoletnich pacjentów. W AOS do części specjalistów niewymagane jest skierowanie – zasady te są takie same jak w przypadku dorosłych pacjentów. Natomiast dzieci z ciężkimi i nieodwracalnymi schorzeniami zagrażającymi życiu są przyjmowane bez skierowania.
W 2024 roku hospitalizowanych było ponad 1,3 mln dzieci. Wartość rozliczonych świadczeń w zakresach dziecięcych przekroczyła 9,6 mld zł. W pozostałych zakresach leczenia szpitalnego liczba świadczeń wyniosła ponad 150 tys, a ich rozliczona wartość przekroczyła 1,35 mld zł. Przedstawicielka MZ przypomniała również, że osoby poniżej 18 r. ż. mają zapewnione nieodpłatne leki, środki spożywcze specjalnego przeznaczenia oraz wyroby medyczne. W wykazie bezpłatnych leków znajduje się 2651 pozycji, czyli około 70 proc. leków dostępnych na receptę. Pozostałe leki są dostępne na ogólnych zasadach refundacji.
Polska ma jeden z najszerszych dostępów do przesiewowych badań dla noworodków, dzięki którym choroby są wykrywane jeszcze przed pojawieniem się objawów. W ostatnim czasie zwiększyła się również liczba wykonywanych zabiegów śródmacicznych, pozwalających na wdrożenie leczenia u dziecka jeszcze przed narodzinami. Popularyzowane są banki mleka kobiecego, docelowo taki bank ma działać w każdym województwie. Od 2024 roku kobiety w ciąży mogą się bezpłatnie zaszczepić na krztusiec, co zmniejsza ryzyko zachorowań wśród noworodków, u których przebieg tej choroby jest szczególnie ciężki i może prowadzić do zgonu. W 2025 roku umożliwiono kobietom w ciąży bezpłatne szczepienie przeciwko RSV, co również później chroni dzieci w pierwszych tygodniach życia. Także w 2025 roku do bilansu wykonywanego u sześciolatków dodano badanie przesiewowe w kierunku hipercholesterolemii rodzinnej, co umożliwia wczesne rozpoznanie i podjęcie leczenia, jak również daje możliwość dotarcia do członków rodziny dziecka, którzy często są nieświadomi choroby. W leczeniu stomatologicznym od stycznia 2026 r. refundowane jest wykonywanie świadczeń w znieczuleniu ogólnym u dzieci niewspółpracujących lub mających rozpoznane uczulenie na środki stosowane w znieczuleniu miejscowym.
Monika Horna-Cieślak, Rzecznik Praw Dziecka poinformowała, że zgłoszenia do RPD w 2025 roku dotyczyły głównie problemów z dostępnością do świadczeń, czyli braku refundacji jakiegoś leku, braku dostępu do środków spożywczych specjalnego przeznaczenia lub wyrobów medycznych. W treści zgłoszeń sygnalizowano również trudności w leczeniu dzieci poza granicami naszego kraju oraz długi czas oczekiwania na badanie lub leczenie. Skargi dotyczyły też sytuacji, w których podmiot leczniczy zmieniał datę zabiegu operacyjnego. Sygnalizowano także problemy z kontynuacją leczenia w AOS po wypisaniu dziecka ze szpitala. W skargach, które były związane z hospitalizacją dziecka, nadal pojawiały się informacje, że niektóre placówki utrudniają osobom bliskim towarzyszenie małemu pacjentowi.
Skargi zgłaszane do RPD dotyczyły również relacji na linii małoletni pacjent – osoba wykonującą zawód medyczny lub pomiędzy rodzicem/opiekunem prawnym pacjenta a osobą wykonującą zawód medyczny. “Mówię w szczególności o sytuacjach, gdzie rodzicom lub dziecku nie były przekazywane wystarczające informacje o zakresie świadczeń zdrowotnych, o tym jak będą przeprowadzone określone procedury medyczne, o wynikach badań diagnostycznych, o stanie zdrowia dziecka, a także brak wystarczających informacji w zakresie zaleceń” – mówiła Monika Horna-Cieślak. W informacjach na temat leczenia szpitalnego pojawiały się sygnały o niewłaściwej komunikacji, braku empatii w rozmowach z pacjentami i ich opiekunami, a także o przypadkach siłowego przytrzymywania dzieci podczas badań czy zabiegów. Biuro Rzecznika Praw Dziecka przyjmowało ponadto zgłoszenia dotyczące jakości świadczeń udzielanych osobom poniżej 18 r. ż., a dokładniej ich niezgodności z aktualną wiedzą medyczną, czego przykładem jest ortotropia w leczeniu ortodontycznym.
Monika Horna-Cieślak zwróciła uwagę na nowe zjawisko. Do niedawna biuro Rzecznika Praw Dziecka otrzymywało zawiadomienia przede wszystkim od rodziców – “Zaczęliśmy obserwować w ubiegłym roku, że również o pomoc w zakresie ochrony zdrowia zwracają się same dzieci i nastolatki”. Zgłoszenia od osób nieletnich dotyczyły najczęściej warunków pobytu w szpitalu psychiatrycznym. W ich treści dominowało niezadowolenie z warunków sanitarnych, odmawianie kontaktu z bliskimi osobami, trudności we współpracy z osobami wykonującymi zawód medyczny. Kolejnym niepokojącym nowym zjawiskiem jest przedłużanie pobytów pacjentów w szpitalu z uwagi na brak miejsca, gdzie dziecko mogłoby trafić po wypisie – “Spotykaliśmy się z takimi sytuacjami, że po prostu dzieci nie są odbierane ze szpitala psychiatrycznego przez własnych rodziców, jak i również w sytuacji, gdy dziecko przebywa w środowisku zastępczym”.
Działający przy RPD Dziecięcy Telefon w ubiegłym roku posłużył do przeprowadzenia 57 751 rozmów. 1067 razy interwencje podejmowane były w sytuacji zagrożenia samobójstwem. W treści rozmów dominują problemy z dostępem do pomocy w zakresie zdrowia psychicznego, doświadczenia związane z przymusem lub użyciem siły wobec małoletniego pacjenta w placówce medycznej, a także niemożność skorzystania z jakiegoś świadczenia medycznego z powodu sprzeciwu rodzica np. szczepienia.
“Prawa Pacjenta stanowią jeden z fundamentów nowoczesnego systemu ochrony zdrowia” – podkreśliła Marzanna Bieńkowska, zastępca dyrektora Departamentu Współpracy w Biurze Rzecznika Praw Pacjenta. Przypomniała, że Rzecznik interweniuje zarówno w publicznym systemie ochrony zdrowia, jak i prywatnym. W 2025 roku do biura Rzecznika Praw Pacjenta trafiło 3946 zgłoszeń, z czego 5 proc. dotyczyło pacjentów w wieku poniżej 18 lat. Zgłaszający najczęściej mieli zastrzeżenia co do przestrzegania prawa do świadczeń zdrowotnych, prawa do dokumentacji medycznej oraz prawa do informacji o stanie zdrowia pacjenta. Najwięcej zgłoszeń dotyczyło sytuacji w POZ, w drugiej kolejności – w szpitalach. W 2025 roku zakończono ponad 1400 postępowań wyjaśniających, z czego ok. 10 proc. (153 postępowania) dotyczyło dzieci i młodzieży, W 88 sprawach stwierdzono naruszenie praw pacjenta. “Najwięcej postępowań wyjaśniających dotyczyło prawa pacjenta do świadczeń zdrowotnych w zakresie zastrzeżeń do jakości udzielanych świadczeń, prawa do dokumentacji, prawa do informacji o stanie zdrowia” – mówiła dyr. Bieńkowska. Ponad 77 proc. spraw dotyczyło lecznictwa szpitalnego.
Rzecznik Praw Pacjenta prowadzi również postępowanie w sprawach zbiorowych naruszeń prawa pacjenta, które są związane m.in. z dostępem do terapii genowych, leczeniem metodą ortotropii, prawa do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej, dostępu do świadczeń w zakresie zdrowia psychicznego. Tematy poruszane w skargach – to przede wszystkim problemy z dostępem do świadczeń. Na drugim miejscu znajdują się sprawy związane z prawem do informacji. Zawiadomienia dotyczą również prawa do poszanowania godności I intymności oraz prawa do dokumentacji medycznej.
W ramach działalności Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych w 2025 roku przyjęto 129 wniosków dotyczących pacjentów w wieku do 18 lat. Dominowały sprawy dotyczące uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia (ponad 62 proc.). Wydano 21 decyzji przyznających świadczenie kompensacyjne. “Jednym z kluczowych wyzwań pozostaje dostępność do świadczeń zdrowotnych, szczególnie w zakresie zdrowia psychicznego” – mówiła Marzanna Bieńkowska, zwracając w podsumowaniu uwagę na inne kwestie wymagające interwencji. Wśród nich wymieniła: działania mające na celu wprowadzenie obowiązkowej edukacji zdrowotnej, zwiększanie świadomości praw dziecka jako pacjenta i włączanie go s proces terapeutyczny, zapewnie kompleksowość opieki zdrowotnej i łagodnego przejścia z medycyny dziecięcej do medycyny dedykowanej dorosłym u pacjentów kończących 18 lat.
