Wpływ cukrzycy na system ochrony zdrowia

Według International Diabetes Federation Atlas w Europie obecnie żyje z cukrzycą 61 milionów dorosłych chorych, czyli 1 chory na cukrzycę przypada na 11 obywateli. Prognozy szacują liczbę chorych na cukrzycę na ok. 67 milionów osób w 2030 r., a w 2045 r. – ok. 69 milionów osób. Jednocześnie cukrzyca odpowiadała w 2021 r. w Europie za 1,1 miliona zgonów.

Trzeba zaznaczyć, że zarówno zgony, jak i powikłania cukrzycy nie powinny mieć miejsca przy optymalnym leczeniu tej choroby oraz zmianie stylu życia chorego. Mamy więc do czynienia ze zgonami, których możemy uniknąć dzięki prewencji (preventable) oraz dostępowi do skutecznego leczenia (amenable). [2] Cukrzyca generuje olbrzymie koszty – bezpośrednie i pośrednie. Szacuje się, że 75 proc. wydatków na cukrzycę wynika z leczenia powikłań, którym w dużej mierze można zapobiec dzięki skutecznemu leczeniu cukrzycy. Według International Diabetes Federation w 2021 r. cukrzyca generowała w Europie wydatki związane z ochroną zdrowia na poziomie ok. 189 miliardów USD. Średnie roczne wydatki związane z ochroną zdrowia na statystycznego chorego na cukrzycę w Europie wyniosły 3 086 USD.

Polska w tym zestawieniu wykazuje 2,7 mln osób dorosłych żyjących z cukrzycą oraz prognozowaną ich liczbę w 2030 r. na poziomie 2,8 mln oraz w 2045 r. – 2,7 mln. W 2021 r. Polska odnotowała 5 330 zgonów z powodu cukrzycy wśród osób w wieku 20-79 lat, a cukrzyca wygenerowała wydatki związane z ochroną zdrowia na poziomie 2,7 mld USD. Średnie roczne wydatki związane z ochroną zdrowia na statystycznego chorego na cukrzycę w Polsce wyniosły 994 USD. [3] Polska niestety plasuje się wśród krajów z najniższymi wydatkami na opiekę diabetologiczną w Unii Europejskiej (obok Rumunii i Chorwacji).

Coraz większy wpływ cukrzycy na systemy ochrony zdrowia i gospodarki krajów Unii Europejskiej powodowany jest wzrostem zapadalności na cukrzycę i rosnącym kosztem powikłań. Lata życia skorygowane niepełnosprawnością (DALY, disability-adjusted life years) – to wskaźnik stosowany do określenia stanu zdrowia społeczeństwa dzięki określeniu liczby lat utraconych lub przeżytych z niepełnosprawnością. DALY nie tylko pokazują, w jaki sposób cukrzyca może wpływać na życie jednostki, ale także jej wpływ na kraj pod względem kosztów pośrednich związanych z chorobą. Są to głównie koszty obniżenia produktywności, absencji chorobowej, przedwczesnej utraty życia i wcześniejszej emerytury. Liczba DALY związanych z cukrzycą dla danego kraju może służyć jako wskaźnik tego, jak dobrze krajowe systemy opieki zdrowotnej radzą sobie ze złożonością cukrzycy i jej powikłań. Spośród wybranych 28 krajów, Niemcy i Włochy miały najwyższy wskaźnik DALY. Polska uplasowała się w środkowej grupie. [4]

Według najnowszych Map Potrzeb Zdrowotnych (2020 r.) opracowanych przez Ministerstwo Zdrowia cukrzyca w Polsce odpowiadała w 2019 r. za 491 tys. lat życia skorygowanych niepełnosprawnością (DALY), 342 tys. lat przeżytych w niesprawności (YLD) oraz utratę 148 tys. lat życia na skutek przedwczesnej śmierci (YLL). W porównaniu do 1990 r., odnotowano znaczący wzrost w tych trzech kategoriach. [5]

W strategii „Zdrowa Przyszłość” na podstawie wartości wskaźnika DALY zaobserwowano, że w Polsce w 2019 r. najwięcej lat życia w zdrowiu utracono z powodu chorób układu krążenia (21 proc. całkowitej wartości DALY), nowotworów (19 proc.) oraz urazów (10 proc.). Cukrzyca i choroby nerek zajęły siódme miejsce w rankingu chorób pod względem DALY w 2019 r. Pomimo przewlekłego charakteru chorób z tej grupy, zajęły one piątą pozycję w rankingu najczęstszych przyczyn zgonów – w 2019 r. odnotowano ich ok. 12,8 tys. Za 60 proc. z nich odpowiedzialna była cukrzyca, dla której liczba zgonów wzrastała od 2002 r. W kolejnych latach przewiduje się dalszy wzrost. Według szacunków, w 2028 r. liczba zgonów z powodu cukrzycy będzie wyższa o prawie 8 proc. w porównaniu z 2019 r.

Jeśli przebieg choroby nie jest odpowiednio kontrolowany, może ona doprowadzić do wielu groźnych powikłań, mających wpływ na znaczne pogorszenie jakości życia pacjenta, a także przedwczesną śmierć. Wobec tego istotne znaczenie ma prowadzenie zdrowego stylu życia, wczesne wykrycie choroby, jej kontrola oraz przestrzeganie zaleceń związanych z jej leczeniem. [6]

Cukrzyca w perspektywie populacji jest więc istotnym wyzwaniem dla każdego systemu ochrony zdrowia. Ze względu na globalny wzrost zachorowań na cukrzycę, głównie typu 2, Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) uznała to schorzenie za pierwszą niezakaźną epidemię. Międzynarodowi eksperci przestrzegają, że budżet żadnego państwa nie jest w stanie udźwignąć kosztów generowanych przez cukrzycę i jej powikłania, dlatego zachęcają do podejmowania działań zmniejszających liczbę nowych zachorowań oraz wczesnego wykrywania choroby.

Z okazji setnej rocznicy odkrycia insuliny, Światowa Organizacja Zdrowia opracowała w 2021 r. kierunki optymalizacji prewencji i opieki nad chorymi na cukrzycę „Global Diabetes Compact”. Opracowanie przedstawia wizję zmniejszenia ryzyka cukrzycy oraz zapewnienia wszystkim pacjentom, u których zdiagnozowano cukrzycę, dostępu do sprawiedliwej, kompleksowej, przystępnej cenowo i wysokiej jakości opieki zdrowotnej. Strategia ma służyć eliminowaniu nierówności w dostępie do diagnostyki i leczenia, dzięki zapewnieniu wszystkim chorym dostępu do opieki w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej.

Promuje ona również zapobieganie cukrzycy typu 2 przez zmniejszenie występowania nadwagi i otyłości, zdrową dietę oraz aktywność fizyczną. [7] W ramach Global Diabetes Compact zidentyfikowano osiem kluczowych działań, kt.re powinien przeprowadzić każdy kraj w celu optymalizacji zarządzania cukrzycą:

• ZJEDNOCZ (UNITE) interesariuszy systemowych, w tym osoby żyjące z cukrzycą wokół wspólnego programu;
• ZINTEGRUJ (INTEGRATE) profilaktykę i leczenie cukrzycy na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego;
• WPROWADZAJ INNOWACJE (INNOVATE);
• LECZ (TREAT) – popraw dostęp do diagnostyki cukrzycy, leków i wyrobów medycznych;
• MONITORUJ (TRACK) wskaźniki efektywności;
• FINANSUJ (FUND) opiekę diabetologiczną adekwatnie do potrzeb zdrowotnych;
• EDUKUJ (EDUCATE) na temat cukrzycy;
• WZMACNIAJ SYSTEM OCHRONY ZDROWIA (POWER AHEAD) w oparciu o doświadczenia z pandemii COVID-19.

Krajowe programy w zakresie cukrzycy w Unii Europejskiej

Parlament Europejski w dniu 14 marca 2012 r. opublikował rezolucję pt. „Zwalczanie epidemii cukrzycy w UE”. [8] Rezolucja wzywa państwa członkowskie, aby:

• opracowały, wdrożyły i monitorowały krajowe programy przeciwdziałania cukrzycy, mające na celu upowszechnianie zdrowego stylu życia, ograniczanie czynników ryzyka oraz przewidywanie, zapobieganie, wczesną diagnozę i leczenie cukrzycy, skierowane do społeczeństwa w ogólności, a w szczególności do grup wysokiego ryzyka; będą miały na celu zmniejszenie nierówności i optymalizację zasobów opieki zdrowotnej;
• wspierały zapobieganie cukrzycy typu 2 i otyłości (poprzez zalecanie, aby od wczesnego wieku poprzez szkolną edukację wdrażano strategie na rzecz zdrowych nawyków żywieniowych i aktywności fizycznej) oraz strategie na rzecz zdrowego stylu życia, obejmujące aktywność fizyczną i sposób odżywiania się; w związku z tym rezolucja podkreśla konieczność dostosowania strategii politycznych związanych z żywnością do promowania zdrowej diety, stworzenia konsumentom możliwości dokonywania świadomego i zdrowego wyboru oraz wczesne diagnozowanie jako kluczowe dziedziny działania w ich krajowych programach przeciwdziałania cukrzycy;
• opracowały programy zarządzania cukrzycą na podstawie najlepszych praktyk oraz wytycznych w zakresie leczenia, opartych na wynikach badań naukowych;
• zapewniały pacjentom korzystającym z podstawowej i specjalistycznej opieki stały dostęp do wysoko wykwalifikowanych interdyscyplinarnych zespołów, metod i technologii służących leczeniu cukrzycy, w tym technologii e-zdrowia, oraz pomagały pacjentom w zdobywaniu i podtrzymywaniu umiejętności i wiedzy umożliwiających kompetentne zajmowanie się własnym zdrowiem przez całe życie;
• wspierały i uczestniczyły w europejskich badaniach nad cukrzycą, m.in. w dziedzinie identyfikacji czynników ryzyka i prewencji;
• uwzględniły działania prewencyjne i zmierzające do ograniczenia występowania czynnik.w ryzyka we wszystkich odpowiednich aktach ustawodawczych i obszarach polityki, a w szczególności w polityce dotyczącej ochrony środowiska, żywności i ochrony konsumentów.

W przekrojowym opracowaniu z 2016 r. pt. „National diabetes plans in Europe” stwierdzono, że rosnące obciążenie cukrzycą stanowi poważne wyzwanie dla zdrowia publicznego i systemów opieki zdrowotnej. [9] Wyzwanie to zostało dostrzeżone na poziomie globalnym, a cukrzyca zajmuje ważne miejsce w programach krajowych i międzynarodowych. Kraje w Europie poczyniły postępy w opracowywaniu systematycznej reakcji politycznej na obciążenie cukrzycą, ale podejmowane działania związane z wdrażaniem kompleksowych strategii zapobiegania i leczenia cukrzycy były zróżnicowane.

Opierając się na mapowaniu krajowych planów dotyczących cukrzycy (NDPs – National Diabetes Plans) w Europie, które zostały podjęte w ramach Wspólnego Działania UE w sprawie Chorób Przewlekłych i Promowania Zdrowego Starzenia się w Cyklu Życia (JA-CHRODIS), określono szereg czynników, które wydają się ułatwiać opracowywanie, wdrażanie i trwałość krajowych planów dotyczących cukrzycy (NDP). Do tych czynników zaliczono:

• przywództwo krajowe (lub regionalne);
• zaangażowanie wielu interesariuszy;
• reprezentację pacjentów w opracowywaniu i wdrażaniu NDP;
• zapewnienie odpowiednich zasobów do realizacji NDP;
• zachowanie elastyczności w NDP – osiągnięcie równowagi między centralnie zdefiniowanymi wymaganiami a autonomią regionalną;
• rozwój wiedzy na podstawie doświadczenia poprzez monitorowanie i ocenę wskaźników NDP.

Większość (13 z 22) badanych krajów posiadało opublikowany krajowy plan w zakresie cukrzycy (NDP). Kluczowym wyzwaniem na przyszłość jest budowanie zdolności systemów informacyjnych, tak aby NDP mogły być monitorowane, oceniane i aby można było odpowiednio mierzyć wyniki zdrowotne takich interwencji. Krajowe plany dotyczące cukrzycy zazwyczaj opierają się na szerokim podejściu i dążą do umieszczenia pacjenta w centrum. NDP zazwyczaj obejmują profilaktykę, wczesną diagnozę, rutynową opiekę i usługi oraz edukację pacjent.w. NDP zwykle obejmowały wybraną formę monitorowania i nadzoru, który skupiał się głównie na występowaniu i zachorowalności na cukrzycę, dostępie do usług i na wynikach klinicznych. W większości krajów istnieje system gromadzenia danych na temat cukrzycy. Rzadziej stosowany był monitoring koszt.w związanych z realizacją planu, podobnie jak monitoring świadomości społecznej.

Większość krajów posiada strategię oceny wskaźników NDP. Chociaż działania międzysektorowe uznano za pożądane, NDP są zwykle opracowywane przez ministerstwa zdrowia, a nie przez działania międzysektorowe. Nie wszystkie ministerstwa zdrowia w objętych analizą krajach mają wymagane zasoby, umiejętności lub wpływy, aby przedstawić innym sektorom argumenty, że powinny angażować się w działania dotyczące cukrzycy czy w szersze projekty edukacyjno-prewencyjne.

Zaangażowanie wielu zainteresowanych stron, zwłaszcza organizacji pacjentów, ułatwiało opracowanie, wdrożenie i trwałość NDP. Organizacje pacjentów odgrywały kluczową rolę w opracowywaniu NDP i były stymulatorem pomyślnego przyjęcia, a nawet wdrożenia krajowych planów w zakresie cukrzycy. W bardziej zdecentralizowanych krajach władze lokalne również wdrażały zmiany, mające na celu poprawę profilaktyki i leczenia cukrzycy. Ostatecznie stwierdzono, że uczenie się na podstawie doświadczeń poprzez monitorowanie i ocenę, a także z wykorzystaniem doświadczeń międzynarodowych, pomaga w opracowywaniu i wdrażaniu NDP. Posiadanie dokładnych danych stanowi ważny element skutecznej krajowej strategii, umożliwiającej ocenę rzeczywistego obciążenia cukrzycą oraz monitorowanie wyników
procesów opieki, a tym samym szersze informowanie o rozwoju usług i opracowywaniu polityki. Kluczowe znaczenie dla opracowania i wdrożenia NDP miało uznanie cukrzycy za priorytet polityczny.

Najnowsze przekrojowe opracowanie na temat funkcjonujących krajowych planów zarządzania cukrzycą w 28 krajach Unii Europejskiej pt. „Implementing integrated diabetes systems in Europe” zostało opublikowane w 2020 r. [10] Stwierdzono w nim, że cukrzyca stanowi poważne wyzwanie dla europejskich system.w opieki zdrowotnej. W Europie jest 60 milionów osób chorych na cukrzycę, a zarządzanie cukrzycą już teraz pochłania aż 10 proc. ogólnych budżetów opieki zdrowotnej – przy czym obie liczby mają wzrosnąć. Zintegrowane systemy diabetologiczne, obejmujące integrację pionową (POZ – AOS – szpital) oraz poziomą pomiędzy lekarzami specjalistami, stwarzają szansę na zmniejszenie rozdrobnienia opieki diabetologicznej, a docelowo – na zwiększenie efektywności świadczeń.

Autorzy wspomnianego opracowania rekomendują trzy kluczowe działania w zakresie integracji i optymalizacji opieki diabetologicznej:

• Zaangażuj osoby chore na cukrzycę, aby umieścić je w centrum zintegrowanych usług diabetologicznych;
• Dostosuj lub połącz budżety, aby umożliwić integrację pionową i/lub poziomą, zmniejszyć fragmentację i zapewnić opiekę skoncentrowaną na pacjencie;
• Ustanów mechanizmy oceny w celu ułatwienia ciągłego monitorowania i doskonalenia zintegrowanej opieki diabetologicznej.

Karta wyników dla zintegrowanego planu zarządzania cukrzycą składa się z kluczowych wskaźników pomiaru efektywności. Biorąc pod uwagę kluczowe wskaźniki pomiaru, po wykonaniu analizy dla 28 krajów Unii Europejskiej stwierdzono, że:

• 24 kraje posiadały krajowe wytyczne dotyczące opieki diabetologicznej obejmujące integrację pionową (pomiędzy POZ, AOS a szpitalem) i/lub poziomą (pomiędzy lekarzami specjalistami), natomiast nie posiadały ich 4 kraje: Estonia, Polska, Rumunia i Węgry;
• System elektronicznej dokumentacji medycznej (EHR) posiadało 25 krajów Unii Europejskiej, natomiast 3 kraje nie wdrożyły tego narzędzia: Irlandia, Polska i Niemcy;
• Krajowy rejestr cukrzycy wdrożyło 17 krajów. Natomiast 11 krajów nadal go nie posiada: Austria, Cypr, Estonia, Francja, Hiszpania, Łotwa, Luksemburg, Malta, Polska, Węgry i Włochy;
• Zintegrowane pionowo (pomiędzy POZ, AOS a szpitalem) finansowanie opieki diabetologicznej posiadało 15 krajów, a 13 krajów nie wdrożyło takiego mechanizmu finansowania: Austria, Belgia, Cypr, Finlandia, Francja, Irlandia, Luksemburg, Malta, Niemcy, Rumunia, Słowenia, Szwecja i Węgry;
• Zachęty dla świadczeniodawców, aby ułatwić czy zachęcać do zintegrowanej opieki nad cukrzycą wprowadzono tylko w 12 krajach: Belgia, Chorwacja, Czechy, Estonia, Francja, Hiszpania, Litwa, Luksemburg, Polska, Portugalia, Słowacja i Słowenia. 16 krajów takich mechanizmów nie posiada.

Cukrzyca w polskim systemie ochrony zdrowia

Cukrzyca stanowi istotny problem zdrowotny w Polsce, dotykając ok. 2,9 mln osób, czyli ok. 10 proc. dorosłej populacji. Szacuje się, że ok. 20 proc. osób nie wie o swojej chorobie. Według raportu NFZ pt. „Cukier, otyłość – konsekwencje”, największy oczekiwany wzrost liczby pacjentów do 2025 r. oczekiwany jest właśnie w przypadku cukrzycy – nawet o ok. 1 mln osób. [11] Zachorowalność na cukrzycę w Polsce będzie stale wzrastać i w 2025 r. wzrośnie o 7 proc. w stosunku do 2018 r. Jeśli utrzymana zostanie dynamika zachorowalności na cukrzycę – w 2030 r. w systemie NFZ będzie ok. 4,2 mln zdiagnozowanych chorych.

Cukrzyca jest znaczącym obciążeniem finansowym dla pacjentów i budżetu Narodowego Funduszu Zdrowia. Według raportu z 2019 r. pt. „NFZ o zdrowiu. Cukrzyca”, łączna wartość refundacji świadczeń, wyrobów medycznych i leków stosowanych w leczeniu cukrzycy wyniosła w 2018 r. 1,9 mld zł (50 proc. stanowiły koszty leków stosowanych w leczeniu cukrzycy, 25 proc. stanowiły koszty pasków do oznaczania glukozy we krwi, 21 proc. – świadczenia udzielone z powodu cukrzycy inne niż pompy insulinowe, 4 proc. – koszty pomp insulinowych oraz system ciągłego monitorowania glikemii).

Była to wartość o 23 proc. wyższa niż w 2013 r. Dopłata pacjentów wyniosła w 2018 r. 0,45 mld zł i była o 35 proc. wyższa niż w 2013 r. Recepty na leki stosowane w leczeniu cukrzycy lub paski do oznaczania glukozy we krwi zrealizowało w 2018 r. 2,85 mln osób. Wartość refundacji wyniosła 1,45 mld zł. Średnia wartość refundacji na pacjenta wyniosła w 2018 r. 507 zł (spadek o 6 zł w porównaniu do 2013 r.), a wartość dopłaty pacjenta wyniosła 155 zł (spadek o 46 zł w porównaniu do 2013 r.). [12] Zgodnie z raportem NFZ, koszty powikłań cukrzycy (m.in. retinopatii cukrzycowej, niewydolności nerek, choroby niedokrwiennej serca, udaru mózgu, czy neuropatii) poniesione przez NFZ wyniosły co najmniej 2,1 mld zł.

Raport NIZP-PZH z 2019 r. stwierdza, że całkowite obciążenie budżetu NFZ kosztami cukrzycy, rozumianymi jako suma leczenia cukrzycy, jej powikłań i cięższego przebiegu chorób współistniejących, w 2017 r. wyniosło nawet 6,1 mld zł. Średni koszt leczenia jednego pacjenta z cukrzycą jest o 82,5 proc. wyższy od pacjenta tej samej płci i tym samym wieku, ale bez cukrzycy. Już obecnie cukrzyca bardzo obciąża budżet NFZ, nie tylko bezpośrednimi kosztami diagnostyki i leczenia, ale także kosztami powikłań oraz cięższego przebiegu chorób
współistniejących. Przy czym bezpośrednie koszty diagnostyki i leczenia cukrzycy stanowią mniejszość (47 proc.) przyrostu kosztów na jednego pacjenta. Pozostałe 53 proc. należy uznać za koszty leczenia powikłań cukrzycy, w większości pośrednie. Wczesne wykrywanie i właściwa kontrola cukrzycy wydają się więc działaniami, które w przyszłości zmniejszą obciążenie finansów publicznych tą chorobą.

Cukrzyca obciąża także bezpośrednio budżety domowe pacjentów, finansujących bardzo znaczącymi sumami leki oraz inne świadczenia medyczne i niemedyczne. Obciążenia finansowe upośledzają zapewne poziom ich adherencji (stosowania się do zaleceń lekarskich), pogarszając przebieg choroby i przyspieszając wystąpienie powikłań. Należy zatem rozważyć działania organizacyjne (opieka koordynowana) i finansowe (refundacja leków), które zmniejszą obciążenie finansowe pacjentów.

Przeprowadzone analizy problemu w zakresie epidemiologicznym i kosztowym jednoznacznie wskazują na ogromne obciążenie, jakie cukrzyca stanowi dla finansów publicznych i gospodarki kraju. Konieczne są dalsze analizy danych, prowadzenie monitoringu wybranych parametrów epidemiologicznych i kosztowych oraz przeprowadzenie dodatkowych badań, pozwalających na identyfikację działań zmniejszających obciążenie polskiego społeczeństwa tą chorobą. Prewencja pierwotna, wczesne wykrywanie cukrzycy, prewencja wtórna (powikłań) oraz dobra kontrola cukrzycy są działaniami, które mogą ograniczać wzrost koszt.w w przyszłości. Wyznaczenie priorytetów, opracowanie planów działania i budżetów, alokacja środków i wdrożenie planów powinny być oparte o już wykonane i dalsze analizy. Analizy takie powinny być przeprowadzone bardzo szybko, ze względu na dużą dynamikę obserwowanych zjawisk. [13]

Według raportu Najwyższej Izby Kontroli, wydatki ZUS na świadczenia związane z niezdolnością do pracy spowodowaną cukrzycą typu 2 wyniosły w 2016 r. blisko 120 mln zł, w tym wydatki na renty blisko 79 mln zł (ponad 65 proc.), a wydatki z tytułu absencji chorobowej – blisko 36 mln zł (30 proc.). NIK stwierdziła, że działania systemu ochrony zdrowia służące zapobieganiu, wczesnemu wykrywaniu oraz leczeniu cukrzycy typu 2 były niewystarczające. Nie udało się ograniczyć dynamiki wzrostu liczby nowych przypadków zachorowań. Nie mamy także ogólnopolskiej strategii przeciwdziałania i leczenia cukrzycy, więc działania w tym zakresie miały w większości charakter doraźny. Tymczasem wciąż brakuje lekarzy diabetologów, a liczba pacjentów oczekujących na wizytę w poradni diabetologicznej i na hospitalizację rośnie. [14]

Podobne wnioski i rekomendacje zawierał raport Instytutu Ochrony Zdrowia z 2018 r., który stwierdzał, że podstawowym celem poprawy jakości leczenia cukrzycy w Polsce powinno być wczesne wykrywanie choroby oraz uzyskiwanie indywidualnych, możliwych do osiągnięcia celów terapeutycznych przez jak największą liczbę chorych. [15]

Pomiar efektywności opieki nad chorym na cukrzycę w Polsce wytyczanej przez publikowane cyklicznie Zalecenia Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, powinien dotyczyć całej ścieżki diagnostyczno-terapeutycznej pacjenta. [16] W opracowanej w 2019 r. Strategii Narodowego Funduszu Zdrowia na lata 2019-2023 zalecany jest „ciągły pomiar efektywności działań”. [17] Diabetolodzy polscy od kilku lat apelują o stworzenie i realizację Narodowego Programu Walki z Cukrzycą. Takie programy wdrożono w Polsce w zakresie onkologii (do 2019 r. Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych, a od 2020 r. Narodowa Strategia Onkologiczna na lata 2020–2030) oraz kardiologii (Program Profilaktyki i Leczenia Chorób Układu Sercowo-Naczyniowego POLKARD na lata 2017-2020, a następnie Narodowy Program Chorób Układu Krążenia na lata 2022-2032). Dzięki temu na działania profilaktyczne i terapeutyczne dotyczące nowotworów złośliwych i chorób układu sercowo-naczyniowego przeznaczane są co roku konkretne kwoty pieniędzy zagwarantowane ustawowo, a co najważniejsze mierzone są wskaźniki efektywności.

Co ciekawe, w Polsce w latach 2010-2011 były prowadzone działania edukacyjne na temat profilaktyki cukrzycy i zdrowego stylu życia w ramach Narodowego Programu Przeciwdziałania Chorobom Cywilizacyjnym. Dzięki temu opracowano materiały informacyjno-edukacyjne na temat cukrzycy, adresowane do dzieci chorych na cukrzycę, a także ich rodziców, opiekunów i rówieśników. Nagrano cztery filmy informacyjno-edukacyjne na temat cukrzycy i jej powikłań, które były emitowane bezpłatnie na antenach telewizji ogólnopolskich. Uruchomiono też stronę internetową (www.edu-cukrzyca.pl), na której zamieszczano informacje. Prowadzono akcje bezpłatnych badań diagnostycznych i konsultacji specjalistycznych.

W 2012 r. podobne działania były kontynuowane w ramach Narodowego Programu Profilaktyki i Edukacji Diabetologicznej, a w 2014 r. edukacja na temat cukrzycy i czynników jej ryzyka prowadzona była w ramach Narodowego Programu Przeciwdziałania Chorobom Cywilizacyjnym.

Milowym krokiem ku traktowaniu cukrzycy jako priorytetu było opublikowanie Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 lutego 2018 r. w sprawie priorytetów zdrowotnych. Cukrzyca znalazła się w grupie czterech grup chorób – priorytetów Ministra Zdrowia, których powinny dotyczyć działania w celu zmniejszenia zapadalności i przedwczesnej umieralności z ich powodu. Do priorytet.w zaliczono choroby układu sercowo-naczyniowego, nowotwory złośliwe, przewlekłe choroby układu oddechowego oraz właśnie cukrzycę. Wśród priorytetów znalazło się również przeciwdziałanie występowaniu otyłości, jako głównego czynnika rozwoju cukrzycy typu 2. [18]

Dzięki temu rozporządzeniu, od 2019 r. cukrzyca rzeczywiście zaczęła być traktowana w Polsce priorytetowo. W latach 2019-2022 minister zdrowia:

• podjął kilkanaście decyzji refundacyjnych dotyczących nowych leków (nowe insuliny, inkretyny, flozyny) i wyrobów medycznych (systemy monitorowania glikemii, pompy insulinowe) stosowanych w cukrzycy;
• przygotował i udostępnił szeroką analizę cukrzycy, jako jednego z pięciu głównych problemów zdrowotnych, w ramach Bazy Analiz Systemowych i Wdrożeniowych (BASiW);
• umieścił cukrzycę w strategii „Zdrowa Przyszłość” (2021).

W latach 2019-2022 Narodowy Fundusz Zdrowia:

• prowadził akcje promujące profilaktykę cukrzycy: „Profilaktyka i edukacja. Skuteczna broń przeciwko cukrzycy”, „#NieCukrz”, „Słodki, słodszy… cukrzyca”, „Nie przesadzaj – nie przesładzaj!”,„Chwila dla zdrowia”, „Środa z Profilaktyką”;
• uruchomił portal „Zdrowa Dieta”;
• opracował raporty pt. „NFZ dla zdrowia – Cukrzyca” oraz „Cukier, otyłość – konsekwencje” (2019);
• wprowadził produkty rozliczeniowe dotyczące cukrzycy: w świadczeniach zdrowotnych kontraktowanych odrębnie finansowane jest leczenie cukrzycy z zastosowaniem pompy insulinowej u dzieci oraz leczenie cukrzycy z zastosowaniem pompy insulinowej u dorosłych;
• w 2021 r. wprowadzono program lekowy B.120. „Leczenie chorych na cukrzycowy obrzęk plamki (DME)”;
• w ramach Projektu POZ PLUS wprowadzono Program Zarządzania Chorobą, dotyczący 11 schorzeń przewlekłych, w tym cukrzycy typu 2;
• finansowana jest kompleksowa ambulatoryjna opieka specjalistyczna nad pacjentem z cukrzycą (KAOS-cukrzyca);
• zwiększono wartości punktowe grup JGP dedykowanych dla Grupy K39 – Stopa cukrzycowa oraz utworzono nowy produkt rozliczeniowy, odpowiadający nowemu świadczeniu wprowadzonemu do wykazu świadczeń gwarantowanych – diagnostyce cukrzycy monogenowej.

Pandemia COVID-19 była i jest ogromnym zagrożeniem dla chorych na cukrzycę. Według raportu Ministerstwa Zdrowia pt. „Raport o zgonach w Polsce w 2020 r.” cukrzyca odpowiadała za 16 proc. przyrostu liczby zgonów w stosunku do 2019 r., w grupie osób, które były obciążone chorobami współistniejącymi. Liczba zgonów w Polsce w 2020 r. wzrosła w stosunku do 2019 r. o 67,1 tys. W 2020 r. zmarło ok. 10,6 tys. chorych z cukrzycą więcej niż w 2019 r. [19] Raport podkreślał, że chorzy na cukrzycę należą do grupy zwiększonego ryzyka cięższego przebiegu COVID-19 oraz zgonu z powodu infekcji. Aż co trzeci zgon z powodu COVID dotyczył właśnie pacjentów z cukrzycą. Jeśli cukrzyca jest dobrze kontrolowana, ryzyko rozwoju ciężkiej postaci zakażenia COVID-19 jest podobne do tego, które obserwujemy w populacji ogólnej.

Według sprawozdań Narodowego Funduszu Zdrowia, w 2020 r. – pierwszym roku pandemii COVID-19 – spadła ogólna liczba świadczeń zdrowotnych na poziomie poradni diabetologicznych dla dorosłych. Zmniejszyła się także liczba świadczeń pierwszorazowych, co oznacza, że pandemia utrudniała kontakt z ośrodkiem, jak również wywoływała obawy przed zgłaszaniem się do lekarza. Jedynie liczba porad w poradni diabetologicznej dla dzieci wzrosła o ok. 8 tys. (24 proc.) w porównaniu do roku poprzedniego. Ponieważ dane NFZ za 2020 r. uwzględniają zarówno teleporady, jak i wizyty stacjonarne, można przypuszczać, że ten wzrost mógł nastąpić dzięki m.in. stosowaniu nowoczesnych insulin, systemom monitorowania glikemii u dzieci i młodzieży oraz teleporadom.

Dlatego też w każdej fali pandemii COVID-19 fundamentalne jest zabezpieczenie populacji cukrzyk.w w skuteczne terapie oraz systemy monitorowania glikemii i pompy insulinowe, zalecane przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Dodatkowo należy w pełni wykorzystać możliwości e-zdrowia, takie jak e-recepta, e-zlecenie oraz teleporada. Dla tej grupy chorych stanowczo rekomenduje się także szczepienia przeciwko COVID-19. [20]

dr n. med Jakub Gierczyński, MBA

Tekst pochodzi z raportu “Rozwój terapii w diabetologii”, wyd. Modern Healthcare Institute, Warszawa 2022, ISBN 978-83-962944-6-3

*****

Przypisy

1. Cukrzyca – Gdzie Jesteśmy? Dokąd Zmierzamy? Instytut Ochrony Zdrowia. 2018 https://www.ioz.org.pl/_files/ugd/e91ac2_fc0a3c8757704a1a86fb820cc28c340a.pdf .
2. Global, regional and national burden and trend of diabetes in 195 countries and territories: an analysis from 1990 to 2025. Sci Rep 10, 14790 (2020) https://pubmed.ncbi.nlm.nih. gov/32901098/.
3. IDF Diabetes Atlas. 2022 https://diabetesatlas.org/.
4. Implementing integrated diabetes systems in Europe. The Economist Intelligence Unit Limited for EFPIA. 2020
   https://www.efpia.eu/news-events/the-efpia-view/statements-press-releases/implementing-integrated-diabetes-systems-in-europe-the-enabling-role-of-integrated-finance-and-it/.
5. Mapa potrzeb na lata 2022-2026. BASiW. Ministerstwo Zdrowia 2022 https://basiw.mz.gov.pl/mapy-informacje/mapa-2022-2026/analizy/epidemiologia/epidemiologia–wersja-polska-gbd/.
6. National diabetes plans in Europe. What lessons are therefor the prevention and control of chronic diseases in Europe? Richardson et al. National Institute of Public Health Copenhagen. World Health Organization Regional Office for Europe, 2016. Policy brief, ISSN 1997-8065 https://www.euro. who.int/__data/assets/pdf_file/0009/307494/National-diabetes-plans-Europe.pdf.
7. NFZ o zdrowiu. Cukier, otyłość – konsekwencje. NFZ 2019 https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/prezentacja-raportu-cukier-otylosc-konsekwencje,7296.html .
8. NFZ o zdrowiu. Cukrzyca. NFZ 2019 https://ezdrowie.gov.pl/portal/home/badania-i-dane/zdrowe-dane/raporty/nfz-o-zdrowiu-cukrzyca.
9. Podsumowanie Projektu Rozpowszechnienie cukrzycy i koszty NFZ oraz pacjent.w – A.D. 2017. NIZP-PZH. 2019 https://www.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2020/01/Ekspertyza_cukrzyca_raport_ko%C5%84cowy.pdf.
10. Profilaktyka i leczenie cukrzycy typu 2. Raport NIK. 2017 https://www.nik.gov.pl/plik/id,21668,vp,24318.pdf.
11. Raport o zgonach w Polsce w 2020 r. Raport Ministerstwa Zdrowia, 2021 https://www.gov.pl/web/zdrowie/raport-o-zgonach-w-polsce-w-2020-r.
12. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 lutego 2018 r. w sprawie priorytet.w zdrowotnych http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20180000469.
13. Strategia rozwoju NFZ na lata 2019-2023. NFZ, 2019 https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/narodowy-fundusz-zdrowia-ze-strategia-rozwoju,7327.html.
14. System ciągłego monitorowania glikemii metodą skanowania w 2021. Dostępność w Polsce – stan obecny i kierunki zmian. Modern Healthcare Institute 2021 https://diabetyk.org.pl/wp-content/uploads/2021/06/Raport-glikemia-final.pdf.
15. Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania. 2018, red. B. Wojtyniak, P Goryński https://www.pzh.gov.pl/najnowszy-raport-nizp-pzh-sytuacja-zdrowotna-ludnosci-polski-i-jej-uwarunkowania/.
16. The Global Diabetes Compact. WHO 2021 https://www.who. int/publications/m/item/the-global-diabetes-compact.
17. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2022 Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. https://ptdiab.pl/images/docs/zalecenia/CTiD-1-2022-pl.pdf
18. Zdrowa Przyszłość. Ramy strategiczne rozwoju systemu ochrony zdrowia na lata 2021-2027, z perspektywą do 2030. Uchwała Rady Ministrów z 27 grudnia 2021 r. https://www.gov.pl/web/zdrowie/zdrowa-przyszlosc-ramy-strategiczne-rozwoju-systemu-ochrony-zdrowia-na-lata-2021-2027-z-perspektywa-do-2030 .
19. Zwalczanie epidemii cukrzycy w UE Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 14 marca 2012 r. w sprawie działania w walce z epidemią cukrzycy w UE (2011/2911 (RSP)) https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A-52012IP0082.