Zdecydowana większość pieniędzy pochodzących z opłaty cukrowej przeznaczana jest na finansowanie leczenia cukrzycy i chorób metabolicznych. Profilaktyka i edukacja stanowią margines.
Polskie Stowarzyszenie Diabetyków we współpracy z Forum Ekspertów ds. Cukrzycy opublikowało „Stanowisko w sprawie wydatkowania środków z opłaty cukrowej w 2025 roku”. Proponuje w nim powołanie zespołu ds. opłaty cukrowej przy MZ w celu zapewnienia racjonalnego wydatkowania opłaty cukrowej. W 2025 r. koszt refundacji leków przeciwcukrzycowych wyniósł 645,3 mln zł i wzrósł tylko o 2,1 proc. w porównaniu z rokiem 2024. Koszt refundacji pasków do pomiaru stężenia glukozy w ubiegłym roku wynosił 409,6 mln zł, czyli mniej niż w 2024 r. (440,7 mln zł) oraz w 2023 r. (456,4 mln zł). Oznacza to utrzymujący się trend spadkowy w tej kategorii wydatków. Polskie Stowarzyszenie Diabetyków i Forum Ekspertów ds. Cukrzycy proponują przeanalizowanie, w jakim stopniu zmiany są związane z rosnącym wykorzystaniem nowoczesnych technologii monitorowania glikemii oraz tego, czy oszczędności są reinwestowane w dalszy rozwój nowoczesnej opieki diabetologicznej.
Na świadczenia ambulatoryjnej opieki specjalistycznej w zakresie diabetologii i chorób metabolicznych NFZ wydał w 2025 r. 356,4 mln zł. Dla porównania w 2024 r. było to 324,6 mln zł, a w 2023 r. 282,6 mln zł. Widać wyraźny i konsekwentny trend wzrostowy, co warto docenić. Jest to jedna z najbardziej stabilnie rosnących kategorii w całym zestawieniu.
Analiza sprawozdania rodzi pytania dotyczące sposobu wykorzystania opłaty cukrowej. Znaczna część wydatków wykazywanych w raporcie NFZ obejmuje świadczenia i produkty finansowane na długo przed wprowadzeniem tego podatku. Dotyczy to między innymi refundacji leków przeciwcukrzycowych i pasków do samokontroli glikemii czy finansowania świadczeń diabetologicznych. „Dlatego z perspektywy pacjentów szczególnie istotne jest wskazanie, które działania zostały uruchomione, rozszerzone lub przyspieszone dzięki pieniądzom z opłaty cukrowej oraz jaki wpływ mają one na poprawę jakości opieki diabetologicznej. Środki finansowe pochodzące z dodatkowego obciążenia fiskalnego powinny przynosić pacjentom wymierne korzyści zdrowotne i wspierać rozwój nowoczesnych rozwiązań w diabetologii” – podkreślają autorzy analizy.
„Doceniamy widoczną w ostatnich latach poprawę szczegółowości raportowania oraz bardziej precyzyjne prezentowanie poszczególnych kategorii wydatków. Uważamy jednak, że kolejnym krokiem powinno być publikowanie jednolitych, porównywalnych rok do roku danych pozwalających ocenić nie tylko wysokość wydatkowanych środków, ale również efekty zdrowotne osiągane dzięki ich wykorzystaniu” – czytamy w stanowisku.
Prof. Paweł Koczkodaj, ekspert w dziedzinie zdrowia publicznego i członek Forum Ekspertów ds. Cukrzycy przyznaje, że współczesne systemy ochrony zdrowia coraz częściej odchodzą od oceny skuteczności wyłącznie przez pryzmat wysokości ponoszonych nakładów – „Równie istotne staje się pytanie, jakie efekty zdrowotne przynoszą podejmowane interwencje oraz czy przekładają się na ograniczenie obciążenia chorobami przewlekłymi w skali populacyjnej. W tym kontekście transparentność wydatkowania środków finansowych pochodzących z opłaty cukrowej oraz możliwość oceny ich wpływu na zdrowie publiczne mają fundamentalne znaczenie”. W opinii prof. Koczkodaja pieniądze pochodzące z opłaty cukrowej powinny być traktowane jako element długofalowej inwestycji w zdrowie populacji – „Oprócz zapewnienia dostępu do skutecznego leczenia niezwykle istotne jest konsekwentne wzmacnianie działań profilaktycznych, edukacyjnych oraz interwencji sprzyjających utrzymaniu prawidłowej masy ciała i zdrowych nawyków żywieniowych. Równie ważne jest rozwijanie systemu oceny efektów zdrowotnych tych działań. Takie podejście pozwala podejmować decyzje w oparciu o dowody naukowe, zwiększa efektywność wykorzystania środków publicznych i odpowiada na najważniejsze wyzwania epidemiologiczne, przed którymi stoi system ochrony zdrowia w Polsce”.
Prof. Leszek Czupryniak, kierownik Kliniki Diabetologii i Chorób Wewnętrznych WUM i członek Forum Ekspertów ds. Cukrzycy uważa, że wyniki sprawozdania NFZ są zdecydowanie poniżej oczekiwań – „Kolejny raport z wydatkowania środków z opłaty cukrowej jest mocno rozczarowujący, ponieważ pokazuje jak bardzo ugruntowała się praktyka traktowania wpływów z opłaty jako źródła łatania deficytu NFZ, a nie taki był cel wprowadzenia tego instrumentu finansowego. Obecnie 95,6 proc. wpływów z opłaty cukrowej jest przeznaczonych na finansowanie rutynowych świadczeń NFZ związanych z leczeniem cukrzycy, a przecież opłata cukrowa miała być bodźcem dla poprawy i rozwoju ochrony zdrowia i profilaktyki w obszarze cukrzycy i otyłości. Tymczasem konserwuje ona stan obecny, zarazem uniemożliwiając inne działania dla rozwoju medycyny metaboliczne”. Profesor Czupryniak podkreśla, że wpływy z podatku cukrowego powinny być przeznaczane na wydatki związane z profilaktyką otyłości, cukrzycy i jej powikłań. W szczególności oznacza to prowadzenie działań edukacyjnych na znacznie większą skalę, a dotyczących szerokiego społeczeństwa, modyfikację programu edukacji, przede wszystkim wczesnoszkolnej, zmierzającej do rozwoju profilaktyki chorób metabolicznych i poprawę dostępu do najnowszych rozwiązań diagnostycznych i terapeutycznych dla osób z otyłością i cukrzycą.
Polskie Stowarzyszenie Diabetyków oraz Forum Ekspertów ds. Cukrzycy uważają, że najlepszym sposobem zapewnienia racjonalnego wydatkowania pieniędzy z opłaty cukrowej jest powołanie zespołu ds. opłaty cukrowej przy MZ, składającego się z ekspertów medycznych, ekonomicznych i pacjentów. Opracowane przez ten zespół zasady gospodarowania opłatą cukrową powinny być wiążące dla MZ i NFZ. Pacjenci mają prawo oczekiwać nie tylko utrzymania już dostępnych możliwości leczenia, ale również ich dalszego rozwoju oraz pełnej informacji o efektach zdrowotnych osiąganych dzięki środkom finansowym pochodzącym z opłaty cukrowej.
