Według Europejskiego Rejestru Nierówności w Zachorowaniach na Raka jakość w opiece onkologicznej jest ściśle związana z efektywnością kosztową. W Europie pięć osób na minutę otrzymuje diagnozę o zachorowaniu na raka. Do 2050 kosztów leczenia onkologicznego per capita ma wzrosnąć o 59 proc. Kraje takie jak Polska, które już dziś przeznaczają około 8 proc. na ten cel, zmierzą się z dalszą presją fiskalną. Większy udział leków biopodobnych w wolumenie leczenia, optymalizacja wykorzystania zasobów, przeniesienie opieki onkologicznej poza mury szpitali oraz rozwinięta struktura baz danych – to rekomendacje działań na rzecz poprawy jakości opieki onkologicznej.
Wydatki na leczenie onkologiczne w Europie osiągnęły ok. 120 mld euro w 2023 r., co stanowi 6,9 proc. całkowitych wydatków na ochronę zdrowia w UE. Według raportu Europejskiego Rejestru Nierówności w Zachorowaniach na Raka (ECIS) w Europie liczba nowych przypadków raka od 2000 roku wzrosła o około 30 proc.. Osiągnęła poziom 2,7 mln nowych diagnoz w 2024 r., co oznacza ponad pięć nowych przypadków na minutę. ECIS prognozuje wzrost wydatków onkologicznych per capita o 59 proc. do 2050 roku. Kraje unijne zmierzą się z dalszą presją fiskalną, związaną z rosnącymi wydatkami.
W raporcie ECIS podkreślono, że jakość w opiece onkologicznej jest ściśle związana z efektywnością kosztową i zarekomendowano szereg działań na rzecz jej podnoszenia Nie chodzi wyłącznie o redukcję wydatków, lecz o osiąganie wyższej wartości zdrowotnej za każdą wydaną złotówkę z publicznych pieniędzy. Z powodu niezwykle dużych rozbieżności w wynikach klinicznych osiąganych przez poszczególne kraje UE, ECIS wzywa do harmonizacji wytycznych procedur leczenia onkologicznego. Potrzebne jest również regularne aktualizowanie standardów, które wymusza dynamiczny rozwój dowodów naukowych dzięki innowacyjnym technologiom.
Efektywne wykorzystanie leków wymaga wielotorowego podejścia. ECIS przede wszystkim zaleca optymalizację leczenia i ograniczenie marnotrawstwa leków. Podkreśla, że konieczna jest weryfikacja oceny skuteczności leków, ponieważ około 40 proc. nowych leków onkologicznych zatwierdzonych w ciągu ostatnich 25 lat wykazywało niejasną lub niewielką dodatkową wartość terapeutyczną.
Priorytetem w polityce lekowej powinno być zwiększanie wykorzystania leków biologicznych i biopodobnych – tańszych zamienników. W Danii wykorzystanie leków biopodobnych jest najwyższy i stanowi 96 proc. wolumenu leczenia. W Polsce po wprowadzeniu na rynek leków biopodobnych ceny leków onkologicznych spadły o 66 proc. Natomiast średni spadek cen w UE leków w onkologii wyniósł 33 proc. W Austrii był niemal symboliczny – około 1 proc.
ECIS rekomenduje organizowanie populacyjnych badań przesiewowych przede wszystkim wśród grup o podwyższonym ryzyku zachorowalności. Dzięki nim wzrasta wskaźnik wczesnej diagnozy w stosunku do nakładów finansowych. Chodzi m.in. o osoby z niższym statusem ekonomiczno-społecznym, jak również z historią chorób w rodzinie, mutacjami genetycznymi, palące tytoń, z infekcjami HPV lub gęstą tkanką piersi. Celowane badania przesiewowe eliminują nadmierną diagnostykę (overdiagnosis), widoczną szczególnie w raku prostaty i tarczycy, gdzie wykrywane są wczesne guzy o niskim ryzyku, które nie wpłynęłyby na długość ani jakość życia pacjenta, tymczasem jest on niepotrzebnie poddawany leczeniu.
ECIS rekomenduje dostosowanie metod realizacji badań przesiewowych do potrzeb grup docelowych. W wielu krajach UE wdrożono mobilne jednostki badań przesiewowych, dystrybucję zestawów do samodzielnego pobierania próbek, a także zwiększono rolę lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej i farmaceutów. W Irlandii wzrosła realizacja badań przesiewowych jelita grubego, gdy zestaw do badań domowych był wysyłany bezpośrednio, bez konieczności jego zamawiania.
Przeniesienie opieki ze szpitali na rzecz leczenia jednodniowego lub hospitalizacji domowej
Leczenie ambulatoryjne lub ośrodki leczenia jednodniowego mają często lepsze wyniki kliniczne i są mniej kapitałochłonne niż szpitale. Wśród korzyści można wymienić niższe koszty infrastruktury, mniej zakażeń szpitalnych i lepsze doświadczenie pacjenta. Badania pokazują, że mastektomie czy prostatektomie wykonywane w trybie dziennym mają podobne lub lepsze wyniki śmiertelności i powikłań. W krajach nordyckich 25–50 proc. mastektomii wykonuje się w trybie dziennym.
Koszty hospitalizacji domowej są o 20–30 proc. niższe niż hospitalizacji stacjonarnej, a pacjenci preferują leczenie w domu. Chemioterapia, immunoterapia i terapie celowane są wówczas podawane w domu podczas wizyty lekarskiej, a pacjent jest monitorowany zdalnie i realizowane są wizyty domowe. ECIS wskazuje, że rola szpitali i sposób organizacji opieki szpitalnej zmienia się pod wpływem nowych możliwości technologicznych.
Edukacja
Wątek edukacji jest zróżnicowany. Z jednej strony dotyczy pacjentów – kluczowa jest komunikacja dostosowana kulturowo, niezbędna do pokonywania barier i wspierania inkluzywnej opieki onkologicznej. Na przykład w Irlandii Fundacja Marie Keating współpracując z Narodowym Programem Kontroli Raka, dociera do około 10 tys. uczniów szkół średnich rocznie, edukując na temat zmniejszania ryzyka zachorowania na raka oraz wczesnych objawów.
Z drugiej strony konieczna jest edukacja lekarzy, szczególnie podstawowej opieki zdrowotnej w zakresie wczesnych objawów raka i aktualnych procesów diagnostycznych. Lekarzom i innym pracownikom opieki zdrowia niezbędne są szkolenia z obsługi coraz bardziej zaawansowanych technologicznie urządzeń i systemów, w celu optymalnej ich eksploatacji i podwyższenia efektywności kosztowej.
Optymalizacja zasobów i technologii
Według ECIS większość europejskich systemów opieki zdrowotnej nie udźwignie wzrostu zapotrzebowania na leczenie onkologiczne bez dobrze rozwiniętej infrastruktury danych. Ma ona kluczowe znaczenie dla monitorowania skuteczności ścieżek opieki onkologicznej na każdym etapie leczenia oraz identyfikacji wąskich gardeł. Również analiza wyników badań przesiewowych wymaga interoperacyjności danych. Konieczne jest połączenie wszystkich rejestrów onkologicznych z bazami danych administracyjnych i systemami medycznymi świadczeniodawców.
Wykorzystanie narzędzi wspomagania decyzji klinicznych stanowi wsparcie zarówno lekarzy pierwszego kontaktu, jak i lekarzy onkologów. Szczególnie istotna jest skuteczna identyfikacja objawów, stanowiących podstawę do skierowania na odpowiednie badania lub do specjalistycznych placówek. W Anglii takie narzędzia doprowadziły do wykrycia symptomów i wystawienia 20 proc. skierowań, które bez takiej czujności zostałyby przeoczone.
Zwiększenie potencjału opieki poprzez rozwój i inwestycje w sprzęt i kadry medyczne jest konieczne, aby sprostać rosnącemu zapotrzebowaniu na leczenie onkologiczne. Prognozuje się m.in. 25 proc. wzrost zapotrzebowania na radioterapię w latach 2022–2050. Według raportu problem stanowi nie tylko liczba urządzeń – często kiepska organizacja pracy jest przyczyną niskiej efektywności.
Polityka zdrowia powinna obecnie skoncentrować się na poprawie wydajności i dokładności już działających sprzętów i systemów. W europejskiej opiece onkologicznej jest już wiele urządzeń wspieranych systemami komputerowymi, jak na przykład roboty chirurgiczne czy obrazowanie z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Szybko rozwija się również diagnostyka molekularna i minimalnie inwazyjne zabiegi diagnostyczne, jak np. biopsja płynna.
Raport podkreśla wartość opieki koordynowanej i skoncentrowanej na pacjencie. Szybkie ścieżki leczenia są możliwe, jeżeli pacjent zostanie dobrze zdiagnozowany na pierwszej wizycie. Szybkie skierowania pomagają przyspieszyć dostęp do specjalistów i badań diagnostycznych. Równocześnie potrzebna jest skoordynowana, wielodyscyplinarna ocena stanu pacjenta w jednym ośrodku, łącząca wiele etapów ścieżki diagnostycznej i leczenia.
System opieki onkologicznej wymaga ustrukturyzowanych ścieżek leczenia z określonymi punktami odniesienia czasowego. Ścieżki leczenia są również kluczowymi narzędziami polityki zdrowotnej. Zmniejszają opóźnienia w opiece onkologicznej dzięki standaryzacji i koordynacji każdego etapu, od diagnozy nowotworu do leczenia. Pomagają one w koordynacji zespołów podstawowej opieki zdrowotnej, diagnostyki i onkologii.
