Miażdżyca wielopoziomowa to wyjątkowo groźna forma choroby naczyń, w której zmiany miażdżycowe występują równocześnie w kilku obszarach układu krążenia – najczęściej w tętnicach wieńcowych, szyjnych i kończyn dolnych. Zbyt często pierwszym objawem tej choroby jest dramatyczny incydent – zawał serca, udar niedokrwienny mózgu lub konieczność amputacji kończyny. Dzieje się tak dlatego, że mimo postępu medycyny, wielu pacjentów nadal nie otrzymuje odpowiedniego leczenia. Aby temu przeciwdziałać sześć polskich towarzystw naukowych, zrzeszających różnych specjalistów medycyny, opublikowało wspólne stanowisko, w którym apeluje o pilną modyfikację programu lekowego B.101. Stawką jest zdrowie i życie tysięcy pacjentów.
W 2022 roku w Polsce odnotowano ok. 458 tys. zgonów, z czego 160 tys. było spowodowanych chorobami układu krążenia. Według danych WHO, Polska wciąż pozostaje krajem wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego. Nowy raport Global Burden of Disease 2023 pokazuje, że wskaźniki zgonów sercowo-naczyniowych i lat życia skorygowanych niepełnosprawnością są w Polsce nawet trzykrotnie wyższe niż w krajach Europy Zachodniej i Skandynawii. Alarmujący jest odsetek pacjentów po udarze niedokrwiennym mózgu, którzy umierają w ciągu pierwszego roku po tym incydencie – to aż 30 procent!
Niezbędne multidyscyplinarne podejście do miażdżycy
Główną przyczyną groźnych incydentów sercowo-naczyniowych jest miażdżyca, czyli przewlekły, postępujący proces chorobowy, który nie ogranicza się do jednego narządu. To schorzenie ogólnoustrojowe, polegające na stopniowym odkładaniu się lipidów i komórek zapalnych w ścianach tętnic, co prowadzi do ich zwężenia, a w skrajnych przypadkach – do całkowitego zamknięcia światła naczynia i zablokowania przepływu krwi. Przepływ krwi może zostać gwałtownie ograniczony również na skutek pęknięcia i oderwania się blaszki miażdżycowej. Na rozwój miażdżycy wpływa wiele czynników związanych ze stylem życia, przez niezdrową dietę i palenie papierosów, po brak aktywności fizycznej, nadciśnienie tętnicze, stan przedcukrzycowy, cukrzycę, nadwagę i otyłość. Jednak jednym z najlepiej poznanych i możliwych do skutecznego kontrolowania czynników ryzyka jest podwyższone stężenie cholesterolu LDL.
“Redukcja stężenia LDL-C ma kluczowe znaczenie w stabilizowaniu blaszek miażdżycowych – zmniejsza ich objętość oraz wpływa na ich skład, zwłaszcza uwapnienie, co zmniejsza prawdopodobieństwo ich pęknięcia. Oznacza to, że efektem obniżania stężenia cholesterolu LDL u pacjentów jest znaczna redukcja ryzyko zarówno pierwszego, jak i kolejnych incydentów sercowo-naczyniowych – takich jak zawał serca, udar mózgu czy niedokrwienie kończyn dolnych, co przekłada się bezpośrednio na mniejsze ryzyko nawrotu i zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych. Dowody naukowe są jednoznaczne: każdy 1 mmol/l redukcji stężenia LDL-C obniża ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych o blisko 20%. Dlatego tak ważne jest, by działać wcześnie i zdecydowanie – zgodnie z zasadą: „im szybciej, tym lepiej” oraz „im niżej, tym lepiej – na długo”. Największe korzyści zdrowotne obserwuje się, gdy leczenie rozpoczyna się możliwie wcześnie – najlepiej jeszcze przed wystąpieniem objawów lub poważnych powikłań” – mówi dr hab. n. med. Krzysztof Dyrbuś z III Katedry i Kliniki Kardiologii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego oraz Pracowni Hemodynamiki Śląskiego Centrum Chorób Serca w Zabrzu.
Miażdżyca jest chorobą ogólnoustrojową, która nie ogranicza się do jednego narządu, lecz obejmuje jednocześnie różne łożyska naczyniowe – m.in. serce, mózg i kończyny dolne. Jasno potwierdzają to dane z rejestru REACH, które pokazują, że u 25 proc. pacjentów z chorobą tętnic wieńcowych stwierdza się jednoczesne zmiany miażdżycowe w innych łożyskach, takich jak naczynia obwodowe. Co więcej, aż 61 proc. osób z chorobą tętnic obwodowych ma również zmiany w sercu lub mózgu. Oznacza to, że miażdżyca wielopoziomowa jest nie tylko powszechna (występuje u znacznego odsetka pacjentów z chorobami sercowo-naczyniowymi), ale ma też charakter postępujący. Jako choroba złożona, uwarunkowana wieloma czynnikami i obejmująca różne narządy, miażdżyca wymaga kompleksowego, interdyscyplinarnego podejścia – zarówno diagnostycznego, jak i terapeutycznego – i współpracy wielu różnych specjalistów.
Aby zjednoczyć siły w podejściu do leczenia pacjentów z wielopoziomową chorobą miażdżycową, po raz pierwszy w historii sześć polskich towarzystw naukowych – kardiologów, lipidologów, neurologów, diabetologów, nefrologów i chirurgów naczyniowych – wypracowało wspólne interdyscyplinarne stanowisko dotyczące postępowania w tej chorobie. Stanowisko to zostało opublikowane w marcu tego roku na łamach Kardiologii Polskiej.
Dyslipidemia i udary mózgu
Jednym z najpoważniejszych skutków miażdżycy wielopoziomowej jest udar niedokrwienny mózgu. Zgodnie z najnowszymi statystykami, w Polsce każdego roku udaru mózgu doświadcza ponad 90 tys. osób. Bardzo niepokojący jest fakt, że choroba ta coraz częściej dotyczy osób młodszych, nawet przez 50 rokiem życia. Obecnie aż 30% pacjentów z udarem mózgu ma mniej niż 65 lat.
“Udar mózgu to nagłe wystąpienie ogniskowych lub uogólnionych zaburzeń czynności mózgu, spowodowane zaburzeniami krążenia krwi w mózgu. Około 80-90 proc. wszystkich udarów stanowią udary niedokrwienne, zwane też zawałami mózgu, które zwykle związane są z procesem miażdżycowym naczyń oraz chorobą serca. Warto pamiętać, że udary są nie tylko problemem medycznym, ale również społecznym i ekonomicznym, ze względu na koszty leczenia pacjentów oraz niepełnosprawność zawodową, która często dotyczy chorych po udarze (szacuje się, że aż 20 proc. chorych, którzy przeżywają ostrą fazę udaru, wymaga stałej opieki). Konsekwencją udaru mózgu może być niedowład kończyn, zaburzenia mowy, połykania, widzenia, koordynacji. Do odległych powikłań choroby należą padaczka, zaburzenia intelektualne oraz depresja. Powrót do pełnej sprawności po udarze może wymagać długotrwałej i kompleksowej rehabilitacji. Liczbę udarów mózgu można jednak zmniejszyć, dzięki prowadzeniu skutecznej profilaktyki, zarówno pierwotnej, jak i wtórnej czyli u pacjentów, którzy przeszli już incydent sercowo-naczyniowy. Jednym z tzw. modyfikowalnych czynników ryzyka udarów mózgu jest zbyt wysokie stężenie cholesterolu LDL. Pacjenci z wysokim stężeniem cholesterolu LDL mają podwyższone ryzyko udaru mózgu. Dzięki leczeniu hipolipemizującemu można zredukować ryzyko choroby, tym samym uratować zdrowie lub życie pacjenta i zmniejszyć koszty opieki zdrowotnej związane z hospitalizacjami i rehabilitacją poudarową – podkreśla prof. dr hab. n. med. Anetta Lasek-Bal, lekarz kierujący Oddziałem Neurologii w Górnośląskim Centrum Medycznym oraz kierownik Katedry i Kliniki Neurologii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach.
Program B.101 – wielki, niewykorzystany potencjał
Dostęp do nowoczesnych terapii obniżających stężenie cholesterolu LDL (jak inhibitory PCSK9 i inklisiran) oferuje program lekowy B.101„Leczenie pacjentów z zaburzeniami lipidowymi”. Program ten został uruchomiony w 2018 roku w celu udostępnienia pacjentom z hipercholesterolemią rodzinną najnowocześniejszych terapii hipolipemizujących. Jego celem jest znaczące obniżenie ryzyka sercowo-naczyniowego poprzez zaawansowaną kontrolę poziomu cholesterolu LDL oraz efektywne zahamowanie progresji miażdżycy. Od momentu uruchomienia program ten przeszedł kilka modyfikacji, w tym rozszerzono go o możliwość leczenia w jego ramach pacjentów z bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym. Niestety, liczba pacjentów leczonych w tym programie wciąż pozostaje bardzo niska – zgodnie z danymi NFZ, w pierwszym kwartale 2024 r. korzystały z niego jedynie 1142 osoby.
Problemem są zbyt restrykcyjne kryteria włączenia: pacjent musi przejść co najmniej dwa incydenty sercowo-naczyniowe, stężenie cholesterolu LDL musi wynosić powyżej 70 mg/dl (mimo że wytyczne zalecają próg 55 mg/dl), a na dodatek program dostępny jest wyłącznie dla kardiologów, mimo że pacjenci z miażdżycą wielopoziomową są leczeni także przez neurologów, chirurgów naczyniowych, nefrologów, diabetologów, czy nawet pediatrów. ‘Tak sytuacja jest niedopuszczalna. Neurolodzy są na pierwszej linii kontaktu z pacjentami, którzy mają zaawansowaną miażdżycę. Ograniczenie dostępu do programu B.101 tylko do kardiologów to błąd systemowy, który musimy pilnie naprawić” – mówi prof. Anetta Lasek-Bal.
Eksperci apelują o zmiany
W opublikowanym interdyscyplinarnym stanowisku, eksperci postulują:
- obniżenie progu LDL-C kwalifikującego do programu,
- umożliwienie leczenia pacjentom już po jednym incydencie sercowo-naczyniowym,
- rozszerzenie programu na lekarzy różnych specjalności,
- ułatwienie kwalifikacji pacjentów z pewną lub prawdopodobną hipercholesterolemią rodzinną,
- intensywną edukację lekarzy i pacjentów na temat nowoczesnych terapii,
- zacieśnienie współpracy pomiędzy lekarzami wielu specjalności w celu poprawy skuteczności leczenia miażdżycy wielopoziomowej i lepszej edukacji pacjentów.
“Najlepiej byłoby, gdyby kształt programu lekowego odpowiadał aktualnym polskim wytycznym postępowania przy zaburzeniach lipidowych. Musimy zacząć leczyć miażdżycę bardziej agresywnie i nowocześnie, bo inaczej nadal będziemy krajem o jednym z najwyższych wskaźników zgonów sercowo-naczyniowych w Europie. Nadal będziemy patrzeć, jak tysiące Polaków tracą zdrowie lub nawet życie – mimo że mamy skuteczne narzędzia, aby temu zapobiec. Najwyższy czas na decyzje” – podsumowuje dr hab. n. med. Krzysztof Dyrbuś.
***
Źródła:
- Interdisciplinary expert team statement on the treatment of multi-bed atherosclerotic disease — endorsed by Polish Cardiac Society, Polish Lipid Association, Polish Society of Diabetology, Polish Neurological Society, Polish Society of Nephrology. Pol Heart J 2025; 83(4): 531-539. https://journals.viamedica.pl/polish_heart_journal/article/view/105235
- Wytyczne PTL/KLRwP/PTK/ PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021. Lekarz POZ 4/2021.
- Programy lekowe w kardiologii: faktyczny dostęp a potrzeby pacjentów. Raport Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Pacjentów ze Schorzeniami Serca i Naczyń „EcoSerce”, grudzień 2024.
MATERIAŁ PARTNERA
FA-11473543 07/2025
