Nowotwory, oporność antybiotykowa, szczepionki oparte na RNA oraz terapie genowe – to kluczowe obszary realizowanych badań klinicznych. Wzrost innowacji w tych dziedzinach będzie miał znaczący wpływ na poprawę zdrowia publicznego według raportu “2024 Pipeline Review – Innovation for Unmet Need” Europejska Federacja Przemysłu Farmaceutycznego i Stowarzyszeń.
Raport przewiduje, że do roku 2030 możemy się spodziewać wielu zupełnie nowych rozwiązań w leczeniu chorób związanych m.in. ze starzeniem się populacji. Przewiduje się podwojenie liczby osób powyżej 65. roku życia do 2050 r. Branża farmaceutyczna koncentruje swoje działania badawczo-rozwojowe na rosnącej oporności na drobnoustroje, chorobach wynikających ze złych nawyków (palenia tytoniu, picia alkoholu i nadmiernego jedzenia) oraz chorobach związanych ze zmianami klimatycznymi, obniżającymi jakość powietrza, wody i żywności. Głównym wnioskiem raportu jest potrzeba zwiększenia gotowości systemów opieki zdrowotnej do wyjścia naprzeciw potrzebom zdrowotnym przyszłego społeczeństwa.
W 2023 roku Europejska Agencja Leków dopuściła do obrotu 77 nowych produktów leczniczych. W 2024 roku ich liczba wzrosła do 97, z czego 56 dotyczyło nowych substancji czynnych. Onkologia pozostaje wiodącym obszarem rozwoju farmakologii, stanowiąc 29 proc. wszystkich badań rozpoczętych w 2023 roku, przy czym 16 proc. stanowiły nowotwory lite. Raport potwierdza zwiększenie w latach 2018–2023 liczby badań dotyczących układu krążenia, chorób zakaźnych i zdrowia reprodukcyjnego. Prawie połowa realizowanych badań w onkologii, endokrynologii, chorobach układu krążenia i chorobach zakaźnych, – to były projekty nowo rozpoczęte. R&D firm farmaceutycznych przenosi swoją uwagę na choroby przewlekłe i związane z wiekiem podeszłym. COVID-19 nadal dominuje w badaniach nad chorobami zakaźnymi, ponieważ dotyczy go 23 proc. badanych szczepień.
Onkologiczne badania kliniczne rozpoczęte w 2023 r. nadal koncentrują się na nowotworach zaawansowanych lub przerzutowych. Dotyczą głównie nowotworów o wysokiej zapadalności, jak przerzutowy niedrobnokomórkowy rak płuc i rak piersi, a także nowotworów o niskim wskaźniku przeżycia, jak rak trzustki czy rak jelita grubego.
W 2022 roku rozpoczęto 37 badań klinicznych nad rozwojem szczepionek mRNA, czyli personalizowanych metod leczenia onkologicznego, mobilizującej układ odpornościowy organizmu do niszczenia komórek rakowych. Szczepionki mRNA mogą być ukierunkowane na indywidualny profil nowotworu, zwiększając skuteczność leczenia przy jednoczesnym zminimalizowaniu toksyczności. Pierwszych rejestracji takich szczepionek możemy się spodziewać na początku lat 30-tych. Szczepionki ukierunkowane na raka jelita grubego obiecują poprawę wskaźników przeżywalności oraz minimalizację zabiegów chirurgicznych i związanych z nimi powikłań.
Innymi ważnymi kierunkami badań są radioligandy i koniugaty przeciwciał z lekami. Kontynuowane są też badania nad inhibitorami punktów kontrolnych (PD-1/PD-L1) oraz terapiami komórkowymi i genowymi (np. CAR-T).
Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe (AMR) – to obecnie jeden z największych kryzysów zdrowotnych na świecie. W 2020 roku odnotowano w Europie 800 tys. zakażeń spowodowanych bakteriami opornymi na antybiotyki, które spowodowały 35 tys. zgonów. Na całym świecie AMR było przyczyną 4,9 milionów zgonów. Odporność na antybiotyki ogranicza możliwości leczenia powszechnych infekcji i wykonywania zabiegów ratujących życie, np. podawania chemioterapii czy porodów. Streptococcus pneumoniae jest główną przyczyną zapalenia płuc, zapalenia opon mózgowych i posocznicy.
W kontekście problemu z antybiotykoopornością dużą rolę mogą odegrać szczepienia, ponieważ zmniejszają potrzebę stosowania antybiotyków. Ponad połowa prowadzonych badań klinicznych dotyczących szczepionek jest już w ostatniej fazie realizacji. W przyszłym roku możemy spodziewać się nowych szczepionek przeciw Streptococcus pneumoniae, a także nowych antybiotyków zawierających enzymy z bakteriofagów – wirusów, które infekują bakterie i rozkładają ściany komórek bakterii, doprowadzając do ich śmierci. W kolejnych latach mogą pojawić się leki zawierające koniugaty przeciwciał z antybiotykami. Natomiast na rozwój niekonwencjonalnych antybiotyków, takich jak środki antywirulencyjne i terapie na bazie mikrobiomu, będziemy musieli jeszcze poczekać.
Wiele chorób niezakaźnych, jak m.in. rak szyjki macicy, rak wątroby, udary czy niewydolność serca, jest wywoływanych przez wirusy. Szacuje się, że około 10 proc. wszystkich nowotworów jest spowodowanych przez wirusy. Wirusy łączy się także z chorobami autoimmunologicznymi i neurodegeneracyjnymi, w tym np. stwardnieniem rozsianym. Obecnie na wczesnym etapie rozwoju znajdują się trzy szczepionki profilaktyczne przeciwko wirusowi EBV, a pierwszych zatwierdzeń można się spodziewać na początku latach 30.
Raport potwierdza realizację 175 badań klinicznych nad terapiami genowymi, rozpoczętych od 2022 r. 18 proc tych badań związanych jest z neurologią i wskazaniami nerwowo-mięśniowymi. Badania kliniczne w 3 fazie dają nadzieje na zatwierdzenie w najbliższych trzech latach terapii dla dystrofii mięśniowej Duchenne’a.
Podwyższony poziom lipoproteiny (a) jest niezależnym czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia, w dużej mierze uwarunkowanym genetycznie. Choroba ta nie reaguje na konwencjonalne metody leczenia, a dotyczy między 10 a 30 proc. populacji na świecie. Badania kliniczne wykazały, że terapie genowe oparte na RNA drastycznie zmniejszają ilość lipoproteiny (a), nawet o 50-90 proc. Zabiegi te działają poprzez wyciszanie ekspresji lipoprotein i są ukierunkowane na gen LPA. Według raportu w fazie rozwoju znajdują się dwie terapie – jednej opartej na oligonukleotydach antysensowych a drugiej koncentrującej się na siRNA, czyli krótkich, niekodujących dwuniciowych RNA, wykorzystujących naturalny proces interferencji RNA w komórkach, aby zapobiegać ekspresji białek. Terapia na podstawie ASO będzie dostępna już za 2 lata, natomiast pierwsza z czterech nowych terapii siRNA będzie dostępna najwcześniej za trzy lata.
Według raportu 10 mln ludzi na całym świecie jest dotknięta chorobą Parkinsona. To najszybciej rozwijająca się choroba neurodegeneracyjna. Liczba osób nią dotkniętych może wzrosnąć do 20 mln w 2050 r. Od 2022 r. rozpoczęto 33 badania kliniczne dotyczące terapii w oparciu o komórki macierzyste choroby PArkinsona i innych chorób neurodegeneracyjnych. Mają one odwrócić postęp choroby poprzez regenerację komórek ogólnego układu nerwowego, dzięki zastępowaniu martwych lub uszkodzonych neuronów pacjenta – neuronami zdrowymi. Ponad połowa z nich jest dopiero w fazie II, a pierwsze zatwierdzenie spodziewane jest na początku lat 30.
W Europie wskaźniki otyłości są wyższe niż przeciętnie na świecie. Według raportu 59 proc. dorosłych i 28 proc. dzieci żyje z tą chorobą. Przyczynia się ona do rozwoju m.in. cukrzycy, chorób układu krążenia, choroby Alzheimera i nowotworów. Obecnie rozwijanych jest 120 nowatorskich i dodatkowych metod jej leczenia, w tym 48 badań w fazie II i III. W niedalekiej przyszłości można zatem spodziewać się większej liczby zatwierdzeń nowych leków. Są one oparte o niedawno dopuszczone na rynek terapie na podstawie hormonów inkretynowych. Następna generacja terapii opiera się na nowych mechanizmach działania lub nowych kombinacjach hormonów wytwarzanych przez komórki enteroendokrynne w trzustce lub jelicie cienkim, które regulują trawienie, metabolizm i uczucie głodu. Agonista GLP-1, GIP i glukagonu są przedmiotem w aż 45 badań klinicznych. Inne badane metody obejmują m.in. inhibitory MC4R, lipazy i SLC6.
Przewlekła obturacyjna choroba płuc jest trzecią co do wielkości przyczyną śmiertelności na świecie. Według raportu, 37 mln Europejczyków jest dotkniętych tą chorobą, a przewiduje się, że do 2050 r. ta liczba wzrośnie do 49 mln z powodu palenia, zanieczyszczenia powietrza i starzenia się społeczeństwa. W leczeniu POChP szeroko badane jest obecnie leczenie przeciwko interleukinom, czyli już uznanej metody leczenia chorób autoimmunologicznych i astmy. Kilka terapii dla POChP znajduje się w późnej fazie badań klinicznych. Zatwierdzony został już lek z inhibitorami IL-4 / IL-13 oraz IL-4. Do końca 2027 roku zostanie zatwierdzone prawdopodobnie kolejnych 5 produktów z inhibitorami IL-5 i IL-33/ST2.
Toczące się badania dotyczą też kilku nowych metod leczenia silnych zaburzeń depresyjnych, dotykających około 5 proc. dorosłych na świecie. Depresja oporna na leczenie objawia się u około 20 proc pacjentów. W 2023 r. opracowywanych było 38 leków ukierunkowanych na te chorobę, z rosnącą liczbą badań nad depresją oporną na leczenie. Głównym kierunkiem były psychoplastogeny – w ubiegłym roku rozpoczęto 12 nowych badań w tym zakresie. W kolejnych dwóch latach możemy spodziewać się zatwierdzenia nowych leków celujących w receptory opioidowe, jak również w receptory NMDA zaangażowane w plastyczność synaptyczną i neurotransmisję.
