W Narodowym Instytucie Onkologii dobiega końca kluczowy etap niekomercyjnego badania klinicznego AGENONMELA, prowadzonego od 2020 roku. Jego celem była ocena skuteczności i bezpieczeństwa immunoterapii balstilimabem u chorych z zaawansowanymi i rzadkimi nowotworami skóry innymi niż czerniak (NMSC). Projekt, realizowany pod kierownictwem prof. Iwony Ługowskiej, stanowi przełom w dostępie pacjentów do nowoczesnych terapii, szczególnie w populacji starszej, często obciążonej chorobami współistniejącymi, dla której możliwości leczenia są ograniczone – informuje Agencja Badań Medycznych. Projekt wykazał m.in., że immunoterapia może być bezpieczna i skuteczna u pacjentów w wieku podeszłym, co jest niezwykle ważne w kontekście starzenia się społeczeństwa.
W Polsce rozpoznaje się 80–100 przypadków rocznie zaawansowanych, nieoperacyjnych NMSC – liczba zbyt mała, by zainteresowały się nimi firmy farmaceutyczne, ale wystarczająco duża, by wymagała działań systemowych. Zaawansowane niemelanocytowe nowotwory skóry – to choroby o trudnym, a niektóre z nich często agresywnym przebiegu. Najczęściej rozwijają się u osób w wieku podeszłym – w AGENONMELA mediana wieku pacjentów wynosiła 70 lat. W tej grupie chorych dodatkowym wyzwaniem są choroby współistniejące, które ograniczają możliwość stosowania chemioterapii w dawkach terapeutycznych. NMSC lokalizują się głównie w obrębie głowy, szyi i tułowia. Zaawansowane zmiany mogą powodować rozległe owrzodzenia, destrukcję tkanek, ból, krwawienia, a także istotne problemy estetyczne, które prowadzą do izolacji społecznej.
Badanie AGENONMELA – to akademickie badanie fazy II, w której oceniano skuteczność balstilimabu – przeciwciała monoklonalnego anty-PD-1 (AGEN2034) – u pacjentów z rozsianymi i nieoperacyjnymi NMSC, dla których nie istniały skuteczne alternatywy leczenia. Balstilimab podawano dożylnie co dwa tygodnie w dawce 3 mg/kg masy ciała – maksymalnie przez dwa lata lub do progresji choroby albo wystąpienia poważnej toksyczności. Badanie objęło również szeroki komponent translacyjny, obejmujący ocenę jakości życia chorych poddanych leczeniu, analizę immunofenotypu guzów, profilowanie cytokin w surowicy, analizę mikrobiomu, a także zastosowanie mikroskopii konfokalnej (RCM) i wideodermatoskopii do nieinwazyjnej oceny zmian podczas immunoterapii.
Projekt został opracowany w 2019 roku i uzyskał finansowanie Agencji Badań Medycznych jako jedno z pierwszych akademickich badań klinicznych w Polsce w obszarze onkologii. Współpraca z amerykańską firma biotechnologiczna Agenus, która przekazywała lek bezpłatnie, umożliwiła realizację badania w modelu publiczno-prywatnym. Rekrutacja pierwszego pacjenta rozpoczęła się w lipcu 2021 roku. W trakcie realizacji pojawił się program lekowy dla chorych na SCC z cemiplimabem, co spowolniło rekrutację chorych, ale ostatecznie terapią objęto 32 pacjentów.
Wstępne wyniki wskazują, że balstilimab jest skuteczny i dobrze tolerowany, nawet w grupie pacjentów w podeszłym wieku. W raku podstawnokomórkowym (BCC) uzyskano kontrolę choroby w 87 proc. przypadków. Poważne działania niepożądane (stopnia ≥3) wystąpiły jedynie u 9 proc. chorych i łącznie w całej grupie badanej leczenie przerwano u 6 pacjentów z powodu toksyczności. Zdecydowanie większość chorych ukończyła terapię zgodnie z protokołem czyli po 2 latach terapii i obecnie jest w obserwacji. Obserwowano również spektakularne odpowiedzi kliniczne – na przykład u pacjenta z zespołem Muir-Torre, u którego immunoterapia spowodowała znaczną regresję guza. Takie przypadki mają wyjątkową wartość w chorobach rzadkich, gdzie dane z badań klinicznych są ograniczone.
Innowacyjnym elementem badania była mikroskopia konfokalna, która pozwala na szczegółową obserwację mikrośrodowiska guza – w tym nacieków zapalnych, unaczynienia oraz zmian stromalnych – co może mieć istotne znaczenie dla oceny odpowiedzi na immunoterapię w czasie rzeczywistym, bez potrzeby wykonywania biopsji. Wykazuje ona wysoką zgodność z wynikami histopatologicznymi – to wykazał zespół pod kierownictwem dr Moniki Słowińskiej.
Wyniki AGENONMELA prezentowano już m.in. na World Congress on Cancers of the Skin, ESMO Sarcoma & Rare Cancers Congress oraz European Association of Dermato-Oncology. Projekt zdobył wyróżnienie na Warszawskiej Konferencji Onkologicznej. AGENONMELA pokazuje, jak badania akademickie mogą wypełniać lukę tam, gdzie brakuje zainteresowania przemysłu farmaceutycznego. Wyniki mogą stanowić podstawę do składania wniosków o Ratunkowy Dostęp do Technologii Lekowych, a w przyszłości także do rozszerzenia programów lekowych o kolejne wskazania. Projekt udowodnił też, że immunoterapia może być bezpieczna i skuteczna u pacjentów w wieku podeszłym, co jest niezwykle ważne w kontekście starzenia się społeczeństwa.
Końcowe wyniki zostaną zaprezentowane na ESMO 2025 w Berlinie i podczas Marie Skłodowska-Curie Symposium w Warszawie organizowanego wspólnie przez Roswell Park i innych partnerów z USA oraz Europy Centralno-Wschodniej. Trwają także analizy AI obrazów z materiału biologicznego i danych obrazowych, które mogą przynieść kolejne przełomowe wnioski dotyczące personalizacji leczenia oraz rozwijania algorytmów sztucznej inteligencji.
