Komisja Europejska wraz z OECD opublikowały krajowe profile dotyczące nowotworów. Z raportu wynika, że Polska wciąż zmaga się z wysoką śmiertelnością nowotworową i ograniczoną dostępnością do nowoczesnych terapii. Wskaźniki profilaktyki i badań przesiewowych są niższe niż w UE, ale dostrzeżono, że Narodowa Strategia Onkologiczna stara się to zmienić. Pod względem czynników ryzyka Polska wypada gorzej niż wiele krajów UE, szczególnie w kwestii zanieczyszczenia powietrza i otyłości.
Raport wykazał ograniczoną dostępność opieki onkologicznej w Polsce. Na 100 tys. mieszkańców przypada 2,4 onkologów, podczas gdy średnia UE – to 3,2, a we Francji i Szwecji przekracza 4. W Polsce pacjentami onkologicznymi opiekuje się o 40 proc. mniej pielęgniarek niż średnia dla całej UE. Kolejki do onkologów są długie – średni czas oczekiwania na konsultację onkologiczną w Polsce wynosi 5–6 tygodni, podczas gdy np. w Niemczech tylko 2–3 tygodnie. Szybka ścieżka onkologiczna skraca czas oczekiwania na leczenie, ale tylko 60 proc. pacjentów rozpoczyna leczenie w ciągu zalecanych 30 dni od diagnozy. Polska ma również opóźnienia we wdrażaniu nowych terapii – średni czas od zatwierdzenia nowego leku w UE do jego refundacji w Polsce wynosi 500–600 dni, podczas gdy w Niemczech czy Francji około 100 dni. Nie wszystkie nowoczesne terapie immunoonkologiczne i celowane są obecnie dostępne w ramach polskiego systemu refundacji.
Polska ma bardzo niskie zagęszczenie placówek opieki paliatywnej – na 100 tys. mieszkańców przypada 0,8 hospicjum, podczas gdy średnia UE wynosi 1,5. Również opieka domowa dla pacjentów onkologicznych jest mniej rozwinięta niż w krajach zachodnich – pacjenci często muszą polegać na rodzinie i prywatnej opiece. Wydatki na opiekę paliatywną w Polsce wynoszą 0,2 proc. całkowitego budżetu na zdrowie, podczas gdy w Niemczech i Francji jest to ok. 0,6 proc. Refundacja leków przeciwbólowych jest stosunkowo dobra, ale nie wszystkie nowoczesne środki przeciwbólowe są dostępne. Psychologiczne wsparcie dla pacjentów i ich rodzin jest ograniczone – brakuje psychologów specjalizujących się w onkologii, a pomoc psychologiczna w szpitalach jest dostępna dla mniej niż połowy pacjentów. W krajach takich jak Dania i Holandia każdy pacjent onkologiczny w zaawansowanym stadium choroby ma przypisanego opiekuna medycznego i psychologa – w Polsce jest to dostępne głównie w ramach prywatnej opieki.
Polska zmaga się z wysoką zachorowalnością i umieralnością na nowotwory, choć dynamika zmian wskazuje na stopniową poprawę. W 2022 roku na 100 tys. mieszkańców w Polsce odnotowano 572 przypadki nowotworów, a średnia UE wynosi 584. W latach 2010–2020 współczynnik ten wzrósł w Polsce o 23 proc., nieco powyżej średniej unijnej. Prognozy przewidują dalszy wzrost do 2040 roku. Natomiast współczynnik umieralności wyniósł 235 na 100 tys. mieszkańców w 2021 roku. Jest jednym z najwyższych w UE, gdzie średnia wyniosła 220. Z najwyższą umieralnością w Europie zmagają się Węgry i Chorwacja. W latach 2011-2021 wskaźnik ten spadł w Polsce o 12 proc., szybciej niż w krajach o podobnej sytuacji gospodarczej. Wpłynęła na to lepsza diagnostyka i skuteczniejsze leczenie, choć nadal pozostają istotne różnice w dostępności opieki w zależności od regionu i statusu społeczno-ekonomicznego.
W Polsce mężczyźni o niższym wykształceniu są dwukrotnie bardziej narażeni na śmierć z powodu nowotworów niż ci z wyższym wykształceniem. Różnica w przypadku kobiet jest o wiele mniejsza.
Najczęściej występujące nowotwory w Polsce wśród mężczyzn – to rak prostaty stanowiący 22 proc. wszystkich nowotworów, rak płuc – 18 proc. i rak jelita grubego – 15 proc., natomiast wśród kobiet rak piersi – 28 proc., rak jelita grubego – 12 proc. i rak płuc 11 proc. Umieralność z powodu raka płuc stanowiła 26 proc wszystkich zgonów z powodu chorób nowotworowych wśród mężczyzn i 18 proc. wśród kobiet, rak piersi – 15 proc., a rak jelita grubego 13 proc wśród mężczyzn i 12 proc. wśród kobiet. W latach 2011–2021 zmniejszyła się liczba możliwych do uniknięcia zgonów z powodu chorób nowotworowych, zwłaszcza wśród mężczyzn.
Udział w badaniach przesiewowych w Polsce pozostają niższy od średniej unijnej. W badaniach raka piersi wzięło udział 37 proc. kobiet w 2023, co należy do najniższych wyników w UE, gdzie średnia wynosi 55 proc. Według danych NSO tylko 11 proc. uprawnionych kobiet skorzystało z badań pod kątem raka szyjki macicy w 2023 roku. Jednak z Europejskiego Ankietowego Badania zdrowia wynika, że odsetek jest znacznie wyższy i wyniósł 73 proc w 2019 roku. W badaniach raka jelita grubego uczestnictwo w badaniach wynosi 39 proc. względem 50 proc. średniej w UE. W innych krajach UE wdrażane są nowe metody badań, np. samodzielne testy w kierunku HPV czy populacyjne badania na raka płuc i prostaty, które w Polsce są dopiero realizowane w programach pilotażowych. W kilku krajach wprowadzono także refundację badań genetycznych w grupach wysokiego ryzyka, w Polsce jest to ograniczone do wybranych przypadków.
Wpływ czynników ryzyka nowotworowego nadal stanowi dla Polski w porównaniu do innych krajów UE. Szczególnie szkodliwy jest wysoki poziom zanieczyszczenia powietrza. Polska ma jeden z najwyższych poziomów narażenia na drobne pyły PM2.5, które są związane z wyższym ryzykiem nowotworów płuc. Według Światowej Organizacji Zdrowia 36 z 50 najbardziej zanieczyszczonych miast Europy znajduje się w Polsce. Współczynnik przedwczesnych zgonów spowodowanych narażeniem na PM2,5 w Polsce wyniósł 128 na 100 tys. osób i był drugim najwyższym współczynnikiem w UE, za Bułgarią – 166 zgonów. Pomimo powszechnej modernizacji ogrzewania budynków, Polska i Węgry nie obniżyły emisji pyłów do poziomu określonego na 2021 rok w dyrektywie UE. Polska powinna obniżyć emisję jeszcze o połowę, aby osiągąć założony cel.
Kolejnym czynnikiem ryzyka jest nadwaga dotycząca 58 proc. dorosłych Polaków. Kobiety o niższym statusie społeczno-ekonomiczne są bardziej podatne na ryzyko otyłości niż kobiety z wyższym wykształceniem. Ta różnica jest wyraźniejsze niż w większości krajów UE. Odsetek dorosłych palaczy w Polsce wynosi 23 proc., podczas gdy średnia UE – to 18 proc. Natomiast alkohol stanowi u nas mniejszy problem niż w krajach południowej Europy, choć nadal jest czynnikiem podwyższonego ryzyka, powyżej średniej UE.
Raport unijny ocenił także działania profilaktyczne i komunikacyjne podejmowane w Polsce. Celem Narodowej Strategii Onkologicznej na lata 2020–2030 była m.in. redukcja czynników ryzyka poprzez kampanie edukacyjne i legislację, poprawa profilaktyki i diagnostyki oraz skuteczniejsze leczenie nowotworów. Wdrożono szeroko zakrojone kampanie społeczne, mające na celu zwiększenie świadomości na temat profilaktyki nowotworowej, takie jak “Planuję Długie Życie”, edukacja w szkołach, wśród osób starszych i grup wysokiego ryzyka. Efektem tych działań jest wzrost liczby osób uczestniczących w programach badań przesiewowych oraz większa świadomość społeczna na temat nowotworów.
Rząd wzmocnił realizację celów NSO szeregiem regulacji. Podwyższono akcyzę na wyroby tytoniowe i wysokoprocentowe alkohole, zakazano reklam tych produktów, rozszerzono zakaz palenia w wielu miejsca i wprowadzono kampanie na rzecz zmniejszenia spożycia tych substancji. Dokonano zmiany w przepisach dotyczących żywności, na przykład ograniczając sprzedaży słodkich napojów w szkołach oraz dofinansowując infrastrukturę sportową w celu promocji aktywności fizycznej.
W Polsce, podobnie jak w całej UE, ponad połowa nowotworów dziecięcych – to białaczki, guzy mózgu oraz chłoniaki nieziarnicze. Stanowią jednocześnie ok. 1 proc. wszystkich zachorowań na raka w Polsce, ale są główną przyczyną zgonów z powodu chorób niezakaźnych u dzieci. Wskaźnik przeżywalności nowotworów u dzieci poprawia się, ale dostępność do nowoczesnych terapii i badań klinicznych jest niższa niż w krajach zachodnich. W Polsce mniej niż 5 proc. dzieci ma dostęp do badań klinicznych w onkologii. Polska stopniowo rozwija specjalne programy wspierające dzieci z nowotworami, m.in. w zakresie rehabilitacji, wsparcia psychologicznego i edukacji. Jednak nadal brakuje kompleksowego systemu wsparcia dla rodzin i dzieci po leczeniu nowotworowym.
