Sytuacja finansowa Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie w latach 2021–2024 była trudna z powodu rosnącego zadłużenia oraz nieskutecznych działań restrukturyzacyjnych. Pomimo prób podejmowanych przez kolejnych dyrektorów nie udało się osiągnąć pozytywnego wyniku finansowego ani zahamować rosnącego zadłużenia. Kontrola NIK ujawniła szereg nieprawidłowości w Instytucie, w tym brak rzetelnego monitorowania planów finansowych, problemy z windykacją należności oraz niegospodarne decyzje dotyczące zaciągania kredytów i pożyczek.
Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła gospodarkę finansową i zarządzanie mieniem przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w latach 2021–2024 (do 15 października). Plany finansowe IPiN, które zgodnie z ustawą o instytutach badawczych, powinny być podstawą gospodarowania środkami finansowymi, w latach 2021–2022 nie były ustalane w terminach umożliwiających ich realizację od 1 stycznia danego roku. Plany finansowe Instytutu nie były odpowiednio monitorowane ani aktualizowane.
Działania podejmowane przez kolejnych dyrektorów IPiN, mające na celu zracjonalizowanie kosztów działalności oraz zbilansowanie przychodów i kosztów, okazały się nieskuteczne. Opracowywane programy restrukturyzacyjne również nie przyniosły oczekiwanych rezultatów i nie poprawiły sytuacji finansowej placówki, podobnie jak audyt zlecony przez ministra zdrowia. Z polecenia ministra w Instytucie zatrudniono pełnomocnika ds. restrukturyzacji. Mimo trudnej sytuacji finansowej Instytutu i koniecznych do podjęcia działań naprawczych, na tym stanowisku została zatrudniona osoba bez doświadczenia w restrukturyzacji podmiotów leczniczych. Nieefektywne działania restrukturyzacyjne skutkowały brakiem płynności finansowej i zaciąganiem zobowiązań najpierw w bankach a następnie w instytucjach pozabankowych. Według stanu na 30 czerwca 2024 r. Instytut miał zobowiązania pożyczkowe na kwotę przekraczającą 112 mln zł oraz zobowiązania wymagalne wobec innych podmiotów w kwocie przekraczającej 18 mln zł.
Jako działanie niegospodarne NIK uznała wydłużenie okresu kredytowania, a następnie zamianę kredytu bankowego na pożyczkę w instytucji pozabankowej, ponieważ podwyższyło to marżę, a w konsekwencji wzrosły koszty finansowe. W efekcie zaciągnięcia kolejnej pożyczki w instytucji pozabankowej Instytut utracił kredyt obrotowy w rachunku bieżącym, co zwiększyło koszty finansowe i – w ocenie NIK – również było działaniem niegospodarnym. Dodatkowo, w tym samym okresie, proces windykacji należności był prowadzony nierzetelnie, co doprowadziło do przedawnienia roszczeń na kwotę ponad 50 tys. zł oraz nie regulowano terminowo zobowiązań, co skutkowało ponoszeniem wysokich kosztów finansowych. W latach 2021 – połowa 2024 kwota odsetek wyniosła 2,36 mln zł.
NIK zakwestionowała również sposób zabezpieczenia nieruchomości Instytutu znajdującej się w miejscowości Strzyżyna. Kontrolerzy NIK stwierdzili, że na terenie nieruchomości znajdowały się niezabezpieczone otwory w ziemi po studzienkach wodno-kanalizacyjnych oraz w jednym z budynków mieszkalnych niezabezpieczony otwór w podłodze, wewnątrz którego znajdowały się pozostałości rur i zaworów. Stwarzało to realne zagrożenie dla osób postronnych ze względu na swobodny dostęp do nieruchomości.
W trakcie kontroli ustalono, że dominującym obszarem aktywności Instytutu była działalność medyczna i udzielanie świadczeń zdrowotnych. W latach 2021–2024 (I półrocze) w Instytucie prowadzono badania naukowe i prace rozwojowe, których tematyka była zgodna z zakresem działania placówki. Z efektów tych badań korzystano w działalności klinicznej i edukacyjnej. Instytut prawidłowo wykorzystywał i rozliczał środki finansowe pozyskane na prowadzenie projektów badawczych. NIK zwraca jednak uwagę, iż żaden z zakończonych w tym w okresie projektów badawczych nie przyniósł korzyści ekonomicznych.
Liczba publikacji w latach 2021–2022 spadała, na co miała wpływ zmniejszająca się liczba pracowników naukowych. Z ustaleń kontroli wynika, że Instytut nie ogłaszał informacji o wolnych miejscach na stanowiska naukowe w publikatorach wskazanych w ustawie o instytutach badawczych. W ocenie NIK, w sytuacji spadku liczby pracowników naukowych, niepublikowanie ogłoszeń o naborach utrudniało pozyskiwanie wykwalifikowanej kadry naukowej spoza Instytutu i nie miało waloru otwartego i konkurencyjnego postępowania rekrutacyjnego. Przepisów ustawy o instytutach badawczych nie przestrzegano również w zakresie dotyczącym obowiązku zawierania z pracownikami naukowymi umów o zakazie konkurencji. Ponad 26 proc. pracowników naukowych nie miało podpisanych takich umów. Instytut nie komercjalizował również wyników badań naukowych. W wyniku ewaluacji poziomu naukowego i jakości prowadzonych badań oraz prac rozwojowych Instytut uzyskał w dyscyplinie nauki medyczne kategorię naukową B+, tj. niższą niż miał wcześniej.
Zakres prowadzonej przez Instytut działalności leczniczej odpowiadał kwalifikacjom zatrudnionego personelu medycznego oraz posiadanej aparatury i sprzętu medycznego, jednak nie był zgodny z danymi w Rejestrze Podmiotów Wykonujących Działalność Leczniczą. Trzy poradnie i oddział dzienny figurowały w Rejestrze, mimo że takich komórek organizacyjnych nie było w strukturze Instytutu. Nierzetelnie przeprowadzano konkursy o udzielanie świadczeń zdrowotnych. Zamówień udzielano z naruszeniem przepisów ustawy o działalności leczniczej, ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ustawy Prawo zamówień publicznych.
Pozostałe stwierdzone nieprawidłowości polegały m.in. na:
- niedostosowaniu statutu Instytutu do obowiązujących przepisów prawa;
- niezaktualizowaniu wewnętrznych aktów prawnych;
- nienależnie wypłaconym wynagrodzeniu pracownikom przebywającym na urlopach bezpłatnych (33 tys. zł);
- niespisaniu z ewidencji księgowej należności przedawnionych (ponad 50 tys. zł);
- niezrealizowaniu wniosków po kontrolach Ministra Zdrowia;
- nierzetelnej weryfikacji umów cywilnoprawnych;
- niezasadnym finansowaniu Fundacji IPiN;
- nieterminowym zgłaszaniu zmian w Rejestrze Podmiotów Wykonujących Działalność Leczniczą.
Najwyższa Izba Kontroli skierowała do dyrektora Instytutu Psychiatrii i Neurologii 11 wniosków pokontrolnych w sprawie usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości.
