Najwyższa Izba Kontroli oceniła w swoim raporcie, że uchylanie się od obowiązkowych szczepień dzieci rzadko spotyka się z reakcją inspekcji sanitarnej, a jeżeli już – to działania te rozciągają się na kilka lat. Część skontrolowanych przez NIK podmiotów nie zbierało danych dotyczących szczepień ochronnych.
W Polsce obowiązkowi szczepień ochronnych podlega około 7,5 mln dzieci i młodzieży rocznie. W ciągu ostatnich pięciu lat liczba odmów szczepień wzrosła ponad dwukrotnie i w 2023 roku wyniosła 87 tys. Jak się okazują mogą być to jednak wyniki zaniżone, gdyż ostatni raport pokontrolny Najwyższej Izby Kontroli wskazuje na duże zaniedbania w zbieraniu i analizie danych. Brak również odpowiedniej reakcji na odmowy szczepień, albo jest ona bardzo opóźniona w czasie. To wszystko razem stanowi realne zagrożenie dla zdrowia publicznego naszego kraju.
Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę realizacji obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży. Odbyła się ona w Głównym Inspektoracie Sanitarnym, dziesięciu powiatowych stacjach sanitarno-epidemiologicznych oraz dwudziestu placówkach podstawowej opieki zdrowotnej na terenie województw: łódzkiego, opolskiego, podkarpackiego, pomorskiego, warmińsko-mazurskiego. Objęto nią lata 2021-2023.
Proces szczepień, reakcje na odmowy poddania szczepieniu dziecka, oraz dokumentacja – w tych wszystkich działaniach odkryto duże nieprawidłowości. Z kontroli wynika, że placówki nie zbierały dokładnych danych dotyczących liczby dzieci, które powinny otrzymać szczepienie, liczby wykonanych szczepień ani liczby odmów zaszczepienia dziecka. Ujawniono, że dane z 8 POZ dotyczące 469 niezaszczepionych dzieci nie zostały przekazane do Sanepidu. Podmioty medyczne jako przyczynę tej sytuacji wskazują brak odpowiedniego systemu monitoringu szczepień, gdzie zamiast nowoczesnego programu wciąż dominuje papierowa dokumentacja. Szczególnie utrudniony jest przez to nadzór w sytuacji, gdy pacjenci migrują między przychodniami POZ.
Ustalenia NIK wskazują, że jeżeli nawet PSSE podejmowała interwencję w sytuacji unikania szczepienia dziecka, to średni czas takiego postępowania wynosił nawet 600 dni. Czasami od informacji do pierwszego działania mijało nawet ponad 36 miesięcy. Zaledwie jedna z dziesięciu jednostek PSSE należycie wypełniała swoje obowiązki. Jak podkreśla NIK w swoim raporcie, powiatowe stacje sanepidu były w posiadaniu informacji o osobach uchylających się od szczepień, a mimo to nie podjęły dalszych kroków celem wyciągnięcia z tego konsekwencji. Działania GIS ograniczały się natomiast do odebrania zebranych przez powiatowe stacje danych. Dane te nie były potem analizowane, a na ich podstawie nie wyciągnięto wniosków anie nie podjęto żadnych interwencji. GIS nie wyciągnął konsekwencji wobec podległych sobie jednostek, wiedząc o braku ich adekwatnej reakcji.
Do głównych przyczyn niewydolności nadzoru na poziomie GIS należało to, że za kontrolę i komunikację z oddziałami powiatowymi odpowiadało zaledwie dwoje pracowników. Sam proces przesyłania danych był zaburzony. POZ nie dostarczały do powiatowych stacji sanepidu sprawozdań, a te nie prosiły o ich dostarczenie. Jakość dokumentacji prowadzonej zarówno przez POZ oraz inspekcję sanitarną pozostawia dużo do życzenia. Stwierdzono również korygowanie sprawozdań POZ przez PSSE, mimo że nie ma podstaw prawnych do ich wykonania, w dodatku działo się to również poza wiedzą placówki, której to dotyczyło.
W efekcie stwierdzonych niedociągnięć trudno mówić o wiarygodności informacji Państwowej Inspekcji Sanitarnej na temat stanu zaszczepienia polskiej populacji, a mimo to dla GIS było to jedyne źródło wiedzy w tym obszarze. Na tych danych bazował również Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH-NIB, tworząc co roku raporty o stanie zaszczepienia przeciwko chorobom zakaźnym. Następnie korzystał z nich Minister Zdrowia i trafiały do kolejnych instytucji zarówno krajowych, jak i zagranicznych.
Autorzy raportu NIK podkreślają, że działania GIS, Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz POZ w dużej mierze przyczyniły się do braku zalecanego przez WHO poziomu 90-95 proc. wyszczepienia m.in. przeciwko: odrze, śwince, różyczce, błonicy, tężcowi, krztuścowi, pneumokokom, poliomyelitis. W jednym ze skontrolowanych POZ poziom wyszczepienia osiągnął ledwie 17 proc. NIK zwrócił także uwagę na małe zaangażowanie Państwowej Inspekcji Sanitarnej w działania edukacyjne i promocyjne, które przełożyło się na ich małą skuteczność i rosnącą liczbę odmów. Jeszcze mniej w profilaktykę włączają się placówki POZ, które w większości ograniczyły się do naklejenia plakatu przedstawiającego kalendarz szczepień.
NIK skierowała wnioski pokontrolne:
- do Ministra Zdrowia o: podjęcie działań mających na celu podniesienie poziomu wyszczepienia dzieci i młodzieży, aby zwiększyć odporność populacyjną; zapewnienie bieżącego monitorowania rzeczywistego poziomu wyszczepienia w ramach szczepień obowiązkowych; informatyzację dokumentowania obowiązkowych szczepień ochronnych w celu skutecznego monitorowania ich realizacji; spójność działań organów inspekcji sanitarnej, by zapewnić efektywność w realizacji szczepień’
- do Głównego Inspektora Sanitarnego o: skuteczne realizowanie ustawowego obowiązku nadzoru nad organami Państwowej Inspekcji Sanitarnej w zakresie szczepień obowiązkowych dzieci i młodzieży; zapewnienie jednolitego podejścia do sporządzania sprawozdań dotyczących szczepień obowiązkowych przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej ; podejmowanie szeroko zakrojonych działań edukacyjnych, dotyczących promocji obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży, zgodnie z przepisami ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej; opracowywanie programów i planów zapobiegania oraz zwalczania chorób zakaźnych;
- do Państwowych Powiatowych Inspektorów Sanitarnych o: skuteczne realizowanie ustawowego obowiązku nadzoru nad szczepieniami obowiązkowymi dzieci i młodzieży, w tym wyegzekwowanie obowiązku zaszczepienia, rzetelne przeprowadzanie kontroli w POZ i weryfikowanie sprawozdań; raportowanie rzeczywistych danych o stanie wyszczepienia do WSSE; zwiększenie działalności oświatowo-zdrowotnej, mającej na celu promocję obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży; opracowanie programów i planów zapobiegania oraz zwalczania chorób zakaźnych;
- do kierowników poradni Podstawowej Opieki Zdrowotnej o: prowadzenie dokumentacji realizowanych szczepień ochronnych zgodnie z wymogami określonymi w przepisach; sporządzanie sprawozdań i raportów dotyczących ochronnych szczepień obowiązkowych w sposób odpowiadający zasadom, wynikającym z przepisów i obrazujący stan faktyczny, w tym rzeczywistych informacji o osobach, u których nie wykonano takich szczepień i osobach sprawujących nad nimi pieczę.
